Griffiers merken sterkere neiging naar ‘Omtzigt-doctrine’

Griffiers merken dat bedreigingen voor de decentrale democratie zijn toegenomen en verwachten dat dit de komende jaren ook het geval zal zijn. Ook geven zij aan dat in hun gemeenteraad de neiging sterker wordt om ‘wantrouwend’ ten opzichte van het bestuur op zoek te gaan naar mogelijke misstanden, ook wel de ‘Omtzigt-doctrine’ genoemd.

Duidelijke afspraken

Dat blijkt uit het Trendrapport 2025, uitgevoerd door de Rijksuniversiteit Groningen, in opdracht van de Vereniging van Griffiers. De intentie van de controlerende rol van de raad is van groot belang, aldus de onderzoekers. ‘Het college zou uit moeten kunnen gaan van het vertrouwen (van de meerderheid) van de volksvertegenwoordiging. Het verdienen van het vertrouwen op elk afzonderlijk dossier opnieuw is onmogelijk en legt het bestuur lam.’ Griffiers kunnen volksvertegenwoordigers een goede uitleg hierover geven in het inwerk- en opleidingsprogramma. ‘Het voeden van (latent) wantrouwen is ook te voorkomen door duidelijke afspraken te maken tijdens coalitieonderhandelingen.’

Waardering groeit

Verder is het een ‘attitude’ die raad, college en ambtenarenapparaat zich eigen moeten maken. ‘Voor de raad betekent het uitgaan van vertrouwen, voor college en ambtenaren het voeden van dat vertrouwen door open en transparant bestuur.’ De griffier fungeert als scharnier tussen partijen met als belangrijke taak het telkens opnieuw duiden van controle-instrumenten, hun functie en adviseren over hoe passend de instrumenten op dat moment. De onderzoekers reflecteren ook op de rol van de griffier zelf. Uit het onderzoek blijkt dat het vak professionaliseert. Het beeld is dat de waardering voor de functie groeit en die steeds belangrijker wordt voor het functioneren van de decentrale democratie. De positie ten opzichte van de burgemeester is ook steeds autonomer, al is die ontwikkeling er de afgelopen jaren vooral in de kleinere gemeenten is geweest.

Heldere protocollen

Het voorkomen van bedreigingen is een nagenoeg onmogelijke taak, aldus het rapport. Voor individuele raadsleden zijn heldere protocollen belangrijk net als duidelijkheid over hoe zij om bescherming kunnen vragen, maar ook dat wordt uitgedragen dat bedreiging van individuele volksvertegenwoordigers niet acceptabel is. Daarbij kan de griffier een rol spelen door als eerste aanspreekpunt volksvertegenwoordigers te assisteren bij vragen rond hun bescherming en veiligheid. ‘Voor bedreigingen en verstoringen van bijeenkomsten geldt dat de griffier (mede)verantwoordelijk is voor de ordelijke organisatie daarvan. Het signaleren van, communiceren over en acteren op mogelijke verstoringen ligt bij uitstek bij de griffie.’

Raad beter betrekken

De samenwerking tussen de rijksoverheid en decentrale overheden die plaatsvindt onder de noemer ‘opgavegericht werken’ speelt zich af buiten de formele kaders en is daardoor voor de raden veel minder goed te sturen. Door hun positie hebben griffiers sneller zicht op buitenwettelijke samenwerkingsverbanden en kunnen ze de impact daarvan sneller overzien, stelt het trendrapport. Zij kunnen dus aandringen op de betrokkenheid van de volksvertegenwoordiging bij het werken buiten de formele samenwerkingskaders door de raad te attenderen op de gesignaleerde ontwikkelingen. ‘Voor de Vereniging van Griffiers ligt er een taak om met de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden te waarschuwen voor de uitholling van de decentrale democratie door dergelijke vormen van informele interbestuurlijke samenwerking.’

Betere ondersteuning

‘Decentrale democratie is een stiefkindje’, aldus een griffier die aan het onderzoek meedeed. Verschillende griffiers brachten de zorg over het uitblijven van middelen voor adequate ondersteuning van de decentrale democratie naar voren. Op dit punt herhalen de onderzoekers hun waarschuwing uit de vorige monitor: volksvertegenwoordigers zelf moeten niet te karig zijn met het toedelen van middelen voor het eigen functioneren. Voor landelijke bepaalde randvoorwaarden kunnen de beroepsverenigingen aandacht vragen en griffiers kunnen raadsleden van landelijke politieke partijen aansporen om dit bij de moederpartij aan te roeren.

Toets haalbaarheid begroting

Driekwart van de griffiers verwacht een bezuinigingsoperatie bij hun decentrale overheid, maar de helft van hen signaleert dat de begrote middelen niet kunnen worden besteed. Waarom lukt het niet om realistisch te begroten? De onderzoekers wijzen erop dat realistisch begroten niet alleen het op een procesmatig juiste wijze opnemen van de wensen en ambities van de raad in de begroting betekent. ‘De griffier zou raadsleden ervan moeten overtuigen dat ook het toetsen van haalbaarheid van de begroting een belangrijke taak is.’ Dat kan bijvoorbeeld door het inwinnen van advies van relevante partijen via de griffier of de auditcommissie.

Burgerparticipatie borgen

Driekwart van de griffiers vindt het de taak van de griffier om de rol en bevoegdheden van de raad te bewaken wanneer het college gebruik maakt van burgerparticipatie. ‘Omdat niets zo fnuikend is voor het vertrouwen in de overheid als teleurstellingen op dat vlak, is er een indringende behoefte aan spelregels en aan consistent handelen.’ De griffier kan hier een aanjagende en borgende rol spelen. Griffiers menen echter wel dat het door burgers meedenken en meepraten over de agenda van de raad, terugloopt. Er zijn wisselende signalen over de belangstelling voor de decentrale democratie. Er zijn optimistische geluiden over goed gevulde publieke tribunes en beter bezochte informatieavonden en somberder signalen over een kloof tussen kiezer en gekozene en het afnemen van het vertrouwen in de decentrale democratie. ‘Die geluiden hoorden we vooral uit kleinere gemeenten en veel minder van griffiers van grotere gemeenten.’

Gebruik social media

Uit het onderzoek blijkt ook dat de helft van de griffiers ziet dat er aandacht is voor het werk van de raad op sociale media. ‘Het zou mooi zijn wanneer griffiers er meer dan nu in slagen de bestaande aandacht op sociale media te benutten en te vergroten.’ Griffiers maken zelf ook steeds meer gebruik van sociale media om de decentrale democratie onder de aandacht te brengen, al is dat minder aan de orde in de kleinere gemeenten. Daarbij denken vier op de vijf griffiers dat het raadswerk door kunstmatige intelligentie effectiever kan worden. Griffiers van grotere gemeenten zijn hier minder optimistisch over. Toch zullen griffiers veelal degenen zijn die voor of namens de raad AI-oplossingen inrichten en hanteren. ‘Een discussie over aanvaardbaarheid van AI en de verhouding met andere gemeentelijke doelstellingen zou de griffier moeten entameren.’

Rijk moet lokaal bestuur dienen

Wat tot slot opvalt is dat de samenwerking met de rijksoverheid niet vlekkeloos verloopt en dat ‘in Den Haag het gedrag wordt vertoond waaraan de samenleving zich spiegelt’. ‘Het zou de volksvertegenwoordigers en bestuurders in het Haagse sieren als zij nadenken over welk voorbeeld zij geven.’ Voor het structureel faciliteren, ondersteunen, waarborgen en waarderen van raadsleden, ambtsdragers en ambtenaren die dat met grote overtuiging doen is op rijksniveau een paradigmawisseling nodig. ‘Het rijk zou zich vaker af moeten vragen hoe het lokale bestuur het best kan worden gediend, in plaats van het lokale bestuur vooral te sturen.’