Geen grootschalige beïnvloeding verkiezingsuitslag

Stichting Justice for Prosperity (JfP) onderzocht de beïnvloeding van de Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 en vond daarbij geen duidelijk bewijs voor grootschalige of doorslaggevende beïnvloeding van de uitslag. Goed nieuws, beaamt onderzoeker Jelle Postma, maar geen reden om tevreden achterover te leunen.

3 miljoen weergaven

Het rapport ‘Een verstoord speelveld’ zet vijf onderzoeken op een rij die JfP uitvoerde in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen. Hoewel er geen bewijs werd gevonden voor grootschalige of doorslaggevende beïnvloeding van de verkiezingsuitslag, zagen de onderzoekers wel verschillende vormen van georganiseerde druk, manipulatie en verstoring rondom de verkiezingen.

Zo verscheen er op 12 maart, rond de Duitse deelstaatverkiezingen, een AI-gegenereerde video in de huisstijl van de Amerikaanse nieuwswebsite Politico, waarin werd gezegd dat Duitsland 4000.000 Palestijnse vluchtelingen wilde opnemen. Via diverse Nederlandstalige Telegramgroepen verspreidde het nieuws zich snel over het Nederlandse taalgebied. Op X haalde een bericht meer dan drie miljoen weergaven en bijna 500 retweets. 

Versterking van pro-Russische narratieven

Vlak voor de verkiezingen verspreidde een netwerk van accounts een specifiek bericht over Geert Wilders in hoog tempo op X, Facebook, Instagram en Threads. Iets soortgelijks gebeurt met Nederlandse content die pro-Russische narratieven ondersteunt. De Nederlandse websites van het Russische Pravda-netwerk pikken deze content op en zorgen voor grootschalige verspreiding. Forum voor Democratie en Thierry Baudet kwamen in 288 artikelen voor, veel meer dan andere partijen.

‘Het netwerk heeft de gemeenteraadsverkiezingen niet aantoonbaar beïnvloed’, schrijven de onderzoekers. ‘Maar de impact reikt verder dan één verkiezing: binnenlandse polarisatie krijgt een buitenlandse versterker, en de databronnen waaruit zoekmachines en AI-modellen putten worden op industriële schaal vergiftigd’.

Boemerang-effect

Jelle Postma, directeur van JsF, maakt zich met name zorgen over die buitenlandse versterkers van Nederlandse content. Op grote schaal verspreiden West-Afrikaanse trollenlegers in opdracht van Rusland opruiende teksten van Nederlandse politici en opiniemakers. ‘Alles van Forum voor Democratie wordt één op één in de machine gestopt’, zegt hij. Maar ook andere berichten die het Russische narratief ondersteunen belanden door middel van dit boemerang-effect op de tijdlijn van veel Nederlanders. Als sociale mediagebruiker zie je alleen een (authentieke) tweet, maar je weet niets van het onderliggende netwerk dat zorgt dát die tweet op jouw tijdlijn en die van veel anderen verschijnt. ‘We herkennen het niet als Russisch’, aldus Postma.

Georganiseerde intimidatie

Naast deze meer indirecte vormen van manipulatie zien de onderzoekers ook directere pogingen tot beïnvloeding van lokale politiek. In samenwerking met KRO-NCRV Pointer onderzocht de stichting de groei van de rechtsextremistische Defend-beweging. Lokale groeperingen van Defend Netherlands en Defend United zetten gecoördineerd druk op lokaal bestuur om de komst van asielzoekerscentra (azc’s) tegen te houden. Dit netwerk is in korte tijd flink uitgebreid en is stelselmatig aanwezig bij lokale demonstraties bij gemeentehuizen.

Uit een analyse van de interne communicatie blijkt dat binnen de Defend-beweging openlijk racistisch en antisemitisch taalgebruik circuleert. Ook is men niet vies van intimidatie en (verhulde) oproepen tot geweld. Dit indirect oproepen tot geweld gaat lokale politici niet in de kouwe kleren zitten, weet Postma. ‘Volksvertegenwoordigers zijn ook gewoon mensen. Het is moeilijk om je niet te laten beïnvloeden door een bedreiging.’

Hoe moeten lokale bestuurders zich beter weren tegen georganiseerde intimidatie? Volgens het rapport hebben ze meer ondersteuning nodig. Dat is nog niet zo makkelijk, want daarvoor moet je ten eerste weten wat er speelt. Voor het monitoren van online ordeverstoring bestaat echter nog geen wettelijke grondslag, waardoor veiligheidsregio’s nu altijd reactief moeten handelen.  Maar zelfs als de gemeente wél vooraf weet dat er onruststokers van buitenaf naar een lokale demonstratie komen, is de vraag wat ze kunnen ondernemen.

‘99 procent van wat zulke groeperingen doen, blijft binnen de grens van het strafrecht,’ zegt Postma. ‘Wat doe je dan met het grijze gebied? Nederlanders hebben het grondrecht om te demonstreren. Het mandaat van justitie en politie om op te treden, is dus heel beperkt. We kunnen ofwel een proefproces beginnen dat we waarschijnlijk verliezen, of hopen dat er een Kamerlid dapper genoeg is om het gesprek hierover aan te zwengelen.’

Aanbevelingen

Wat is er voor de overheid nog meer mogelijk om beïnvloeding en manipulatie van gemeenteraadsverkiezingen tegen te gaan? De onderzoekers doen verschillende aanbevelingen. Zo moeten de toezichthouders de Verordening Politieke Reclame beter handhaven. Eerder bracht JfP al naar buiten dat Meta en Google hun eigen verbod op politieke advertenties niet naleefden. Ook is er meer voorlichting nodig over deze wet in simpelere taal. Veel lokale afdelingen van politieke partijen bleken ofwel niet op de hoogte of overtraden bewust de regels.

Werken aan weerbaarheid

Nederland staat ergens onderaan het rijtje Europese landen dat stelselmatig wordt getroffen door buitenlandse desinformatie (Foreign Information Manipulation and Interference of FIMI). Die komt overigens niet alleen uit Rusland; ook Amerikaanse desinformatieoperaties zijn actief , met name vanuit Christelijk-nationalistische hoek.

De relatief lage impact van FIMI in Nederland hangt waarschijnlijk samen met de beperkte schaalgrootte van het land en het taalgebied. ‘Het heeft in ieder geval niets te maken met onze weerbaarheid,’ zegt Postma. ‘Op dat vlak is er juist werk aan de winkel.’

Om de weerbaarheid te verhogen is het volgens hem van belang dat lokale bestuurders hun naïviteit kwijtraken. ‘De lokale driehoek moet erop bedacht zijn dat thema’s als stikstof, windmolens of betaald parkeren worden gebruikt voor maatschappelijke manipulatie. Opstoken is een verdienmodel. Het gaat om het instrumentalissen van angst, bijvoorbeeld voor vluchtelingenstromen. Het zou de weerbaarheid verhogen als ze dat begrijpen, zien aankomen en kunnen uitleggen aan inwoners.’