Progressief Nederland (PRO) trekt krimpend links naar zich toe

In de eerste Ipsos I&O-zetelpeiling sinds de lancering van Progressief Nederland (ofwel: PRO) komt de partij virtueel als grootste uit de bus. Dat komt vooral doordat D66 vijf zetels verliest t.o.v. van maart, PRO boekt geen significante winst. In toenemende mate beschouwen Nederlandse kiezers zichzelf als rechts. Dat het linkse PRO nu toch de grootste is komt doordat linkse kiezers veel eensgezinder zijn in hun stemvoorkeur dan midden- en rechtse kiezers.

In de Ipsos I&O-zetelpeiling van vrijdag 11 tot en met maandag 13 april komt Progressief Nederland als grootste partij uit de bus met 26 virtuele zetels. Officieel heet de partij nog GroenLinks-PvdA – op 13 juni zullen beide partijen volledig fuseren tot Progressief Nederland (ofwel: PRO). Deze peiling is de eerste meting sinds de bekendmaking van de nieuwe naam. We zien nog geen ‘PRO-effect’. Dat wil zeggen: de partij boekt sindsdien geen significante winst (+1 zetel t.o.v. maart). Maar, PRO is met 26 zetels nu virtueel wel duidelijk de grootste partij. VVD (20), D66 (19) en PVV (18) volgen op afstand.

D66 (-7), PVV (-8), CDA (-4) en BBB (-2) lijden significante verliezen t.o.v. de Tweede Kamerverkiezingen van 2025. PRO (+6), FvD (+6) en JA21 (+4) boeken significante winst.

De Groep-Markuszower wordt niet spontaan genoemd als voorkeurspartij. Wel noemen vier kiezers, de vooralsnog partijloze, Mona Keijzer. [1]

NB
Van de 2.064 respondenten die meededen aan deze peiling geven 150 respondenten aan zeker niet te gaan stemmen als er nu verkiezingen zouden zijn. Deze respondenten zijn niet meegenomen in de zetelpeiling. Nog eens 234 respondenten kunnen geen partij van voorkeur noemen. De zetelpeiling is daarom gebaseerd op de 1.680 respondenten die wel een voorkeurspartij hebben. 

D66 verliest aan PRO, PVV aan JA21 en FvD

Van de kiezers die bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 op D66 stemde heeft nu circa een vijfde (17%, oftewel 4 à 5 zetels) een voorkeur voor PRO. Deze kiezers zijn teleurgesteld over het in hun ogen te rechtse kabinet. Ze hoopten dat hun stem zou leiden tot links-progressief beleid, maar zien dit niet terug. Voorts zijn ze teleurgesteld over de dominantie van de VVD binnen het kabinet en de onwelwillende houding van het kabinet richting oppositiepartijen, met name PRO. Ze hopen dat een stem op PRO wel kan bijdragen aan een links-progressieve koers.

De partij die bij de voorgaande Tweede Kamerverkiezingen net achter D66 eindigde, de PVV, verliest ook fors. Deze kiezers wijken uit naar JA21 (2-3 zetels) en FvD (3-4 zetels). Ze nemen geen afscheid van de ideeën van de PVV, maar zijn vooral teleurgesteld over de prestaties van de partij. Diezelfde ideeën zien ze terug bij FvD en JA21. Ze verwachten dat deze partijen echter meer invloed kunnen uitoefenen op het regeringsbeleid. De antimigratie-stem (of anti-islamstem) lijkt vooralsnog in sterkere mate bij FvD uit te komen, terwijl JA21 vooral wordt geprezen om haar ‘redelijkheid’.

Langzaam maar zeker schuift kiezer naar rechts op

Hoewel een linkse partij (PRO) in deze peiling duidelijk als grootste partij uit de bus komt, zien kiezers zichzelf in toenemende mate als rechts. We vroegen hen op een schaal van 1 (uiterst links) tot 9 (uiterst rechts) zichzelf in te delen. Drie jaar geleden beschouwde 30 procent zichzelf als (centrum-)links (dat wil zeggen: een score van 1, 2, 3 of 4), inmiddels is dat 26 procent. De helft (50%) noemt zich nu (centrum-)rechts (6, 7, 8 of 9). Tien procentpunt meer dan drie jaar geleden. Ook ten opzichte van anderhalfjaar geleden zien we een beperkte verschuiving naar rechts (van 45 naar 50%).

Linkse kiezers stemmen massaal PRO, verdeeldheid op rechts

Hoe kan het dan dat PRO toch (met enige afstand) als grootste partij uit de bus komt? Dat laat onderstaande figuur zien. PRO slaagt er momenteel heel goed in om linkse (61% heeft voorkeur voor PRO) en centrum-linkse kiezers (47% heeft voorkeur voor PRO) naar zich toe te trekken. Veel beter dan voorgangers GroenLinks en PvdA dat deden. Destijds was de linkse stem sterker verspreid over een aantal partijen (met name GL-PvdA, PvdD en SP). De andere reden is dat (centrum-)rechts sterk verdeeld is over een breed scala aan partijen. In april 2023 (vlak na de Provinciale Statenverkiezingen) was BBB veruit de grootste partij (met 33 zetels). De partij was de populairste partij onder midden, centrum-rechtse- en rechtse kiezers. Nu gaan middenkiezers het vaakst voor D66 of CDA, en (centrum-)rechtse kiezers voor VVD, PVV, JA21 en FvD. Kortom, PRO profiteert van de eensgezindheid op links en het gebrek daaraan op rechts, hoewel rechts als geheel dus groeit.

* Waar zou u uzelf op deze schaal plaatsen, waarbij 1 uiterst links en 9 uiterst rechts betekent? Links = 1, 2. Centrum-links = 3, 4. Midden = 5. Centrum-rechts = 6, 7. Rechts = 8, 9. Basis: allen (n=2.064).

PRO neemt, volgens kiezer, plek in van GroenLinks in politiek landschap

We vroegen kiezers ook om aan te geven hoe zij partijen inschatten op diezelfde links-rechtsschaal. Daarbij valt het volgende op:

• PRO heeft de plek van GroenLinks in het politieke landschap ingenomen en niet die van de PvdA. In oktober 2023 beschouwden kiezers GroenLinks (2,5) als duidelijk linkser dan de PvdA (3,2).
• PRO wordt nu ingeschat met een 2,6. Diezelfde score kreeg GL-PvdA in oktober 2024. PRO wordt samen met de SP en de Partij voor de Dieren beschouwd als meest linkse partij. De PvdD is in de ogen van kiezers opgeschoven naar links de afgelopen jaren (van 3,2 naar 2,7).
• Ook DENK, Volt en CDA worden nu als linkser gezien dan drie jaar geleden.
• Andersom worden partijen aan de rechterflank nu als rechtser gezien dan drie jaar geleden. Dit geldt voor BBB, JA21, PVV en FvD.
• Kortom, het electorale veld wordt als gepolariseerder ervaren dan drie jaar geleden. Kiezers zien linkse partijen als linkser en rechtse partijen als rechtser dan eerder.

* Waar plaatst u de volgende partijen op deze schaal, waarbij 1 uiterst links en 9 uiterst rechts betekent? Basis: allen (n=2.064).

Kiezers bekend met naam Progressief Nederland, maar niet onverdeeld enthousiast

Acht op tien (80%) kiezers geven aan bekend te zijn met de naam van de fusiepartij Progressief Nederland. Kiezers die voornemens zijn om op PRO te stemmen weten dit bijna allemaal, maar zijn niet allemaal enthousiast. Grofweg zijn er drie (in grootte gelijke) groepen:

• Enthousiastelingen
  Degenen die positief reageren zien er waarden als vooruitgang,  vernieuwing, sociaal, links, positiviteit, oplossingsgerichtheid in. Min of meer zoals de naam bedoeld is.
• Critici
  Critici hebben allerlei bezwaren: de naam wordt als nationalistisch ervaren, of juist als elitair, niet iets voor de gewone man (‘de arbeider’), ze zien nog een probleem met lokale partijen die die naam al dragen en relatief vaak wordt gezegd ‘niet vriendelijk’ of zelfs ‘de naam komt agressief over’. 
• Neutralen
  Degenen die neutraal of afwachtend oordelen geven de naam het voordeel van de twijfel. Vaak wordt ook gezegd: een naam is niet zo belangrijk, het zal zich wel bewijzen, als de juiste waarden maar worden uitgedragen.

Onderzoeksverantwoording

Dit onderzoek vond plaats van vrijdag 10 tot en met maandag 13 april, 9 uur. Er was geen opdrachtgever, Ipsos I&O voerde dit onderzoek op eigen initiatief uit. In totaal werkten 2.064 Nederlanders van 18 jaar of ouder mee aan dit onderzoek. De steekproef is grotendeels getrokken in het I&O Research Panel. Een deel (n = 199) deed mee via PanelClix. Dit zijn voornamelijk jongeren, lager opgeleiden en respondenten met een niet-westerse achtergrond.

De onderzoeksresultaten zijn gewogen op geslacht, leeftijd, regio, opleidingsniveau en stemgedrag bij de Tweede Kamerverkiezingen in oktober 2025. De weging is uitgevoerd conform de richtlijnen van de Gouden Standaard (CBS). Hiermee is de steekproef representatief voor de kiesgerechtigde Nederlandse inwoners (18+), voor wat betreft deze achtergrondkenmerken. Bij onderzoek is er sprake van een betrouwbaarheidsinterval en onnauwkeurigheidsmarges. In dit onderzoek gaan we uit van een betrouwbaarheid van 95 procent. Bij een steekproef van n=2.000 en een uitkomst van 50 procent is er sprake van een foutmarge van plus of min 2,2 procent.

[1]. Zowel de Groep-Markuszower als Mona Keijzer programmeren we niet voor. Momenteel tonen we alleen partijen met een zetel in de Tweede Kamer. Kiezers kunnen via ‘anders, namelijk’ aangeven of ze op een andere partij willen stemmen. Zodra een partij daar goed is voor een halve zetel nemen we de partij de volgende keer op in de zetelpeiling.