Nog steeds politieke strijd rond ‘water en bodem sturend’

CDA-Kamerlid Hanneke Steen is tamelijk nieuw in de Tweede Kamer en wil graag een ‘heldere definitiebepaling’ van het begrip ‘water en bodem sturend’. Een motie van haar hand werd dinsdag met 94 stemmen vóór door de Kamer aangenomen. De behoefte naar duidelijkheid leeft breder in politiek Den Haag.

Opvallend is dat ook Kamerlid Mona Keijzer voorstemde. Tot voor kort speelde zij zelf een belangrijke rol in de politieke interpretatiestrijd rond het begrip, als minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO). Haar opvolger op die plek, minister Elanor Boekholt-O'Sullivan, moet nu helderheid geven.

Boekholt-O'Sullivan maakt namelijk het werk af van haar voorgangers: het door het parlement krijgen van de Nota Ruimte, die de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) uit 2020 vervangt en vastlegt wat de lijnen zullen zijn voor het ruimtelijk beleid van heel Nederland.

Bepalend?

In het regeerakkoord van het kabinet-Jetten staat opgeschreven: ‘In de Nota Ruimte is ‘water en bodem sturend’ een richtinggevend principe.’ Het kabinet-Schoof formuleerde dit in het eigen regeerakkoord in 2024 voorzichtiger, als ‘rekening houden met’. Daarna wilde GroenLinks, net als nu het CDA, weten wat dat betekent. In een Kamerbrief schreven bewindslieden Barry Madlener en Mona Keijzer destijds: ‘Door sommigen werd ‘Water Bodem Sturend’ ingevuld als ‘Water en Bodem Bepalend’, en daarmee werd het onbedoeld allesbepalend en werd het vooral als een belemmering gezien voor de ruimtelijke ordening en inrichting van ons land, en meer in het bijzonder voor de grote woningbouwopgave.’

Deze herformulering was op zijn beurt weer een reactie op het regeerakkoord van het kabinet Rutte-IV uit januari 2022, waarin stond: ‘Water en bodem worden sturend bij ruimtelijke planvorming.’ Dit was een zin van ChristenUnie-Kamerlid Pieter Grinwis, zo zegt hij zelf. Hij was namens zijn partij onderhandelaar tijdens de vorming van dit kabinet met ook VVD, CDA en D66.

Deltacommissaris

Zijn zin kwam op zichzelf weer voort uit een advies van de Deltacommissaris uit 2021, dat was aangevraagd door de ministeries van Binnenlandse Zaken, en Infrastructuur en Waterstaat. Daarin schreef deltacommissaris Peter Glas over de noodzaak om in de ruimtelijke ordening antwoord te geven op zorgen rond de zoetwatervoorziening, waterberging, dijkverzwaring en hittestress: ‘Het water- en bodemsysteem moet hierbij steeds sturend zijn.’

Harbers

In het kabinet-Rutte IV werd Mark Harbers vervolgens de minister van Infrastructuur en Waterstaat die in een Kamerbrief in november 2022 de eerste definitiebepaling gaf van ‘water en bodem sturend’. Volgens hem was de concrete betekenis van het begrip ‘structurende keuzes’: ‘’beleidsuitspraken over de (on-)wenselijkheid van activiteiten […] in het ruimtegebruik of ten opzichte van het functioneren van het water- en bodemsysteem’.

Dat betekende toen praktisch onder meer: alle grondwateronttrekkingen in beeld brengen; het drinkwatergebruik per persoon terug brengen van 125 naar 100 liter; het begrenzen van koelwaterlozingen op de grote rivieren; met mede-overheden plannen maken voor waterberging; geen nieuwe landaanwinning toestaan in het IJsselmeergebied; niet meer bouwen in uiterwaarden; ruimte reserveren rond dijken; en voorlopig geen kustuitbreiding meer.

Méér sturend

Veel hiervan is in het huidige ontwerp voor de Nota Ruimte opgenomen, dat nu door minister Boekholt-O'Sullivan in de Tweede Kamer wordt verdedigd. Maar alsnog bleek het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) kritisch op het ‘water en bodem sturend-gehalte’ in deze ontwerpnota. De PBL bleek namelijk zelf ook verward: ‘In de ontwerpnota wordt het thema water en bodem concreet, maar vrijblijvend, uitgewerkt’, schreven de onderzoekers.’ ‘In de ontwerpnota wordt gesproken van ‘rekening houden met’ water, bodem en ondergrond bij ruimtelijke ontwikkeling en ruimtegebruik, terwijl sinds 2022 het principe ‘water en bodem sturend’ leidend was’. Met als slotadvies: ‘Maak water en bodem meer sturend.’

Tegenstrijdig?

Daarmee gaat de politieke definitiestrijd rond ‘water en bodem sturend’ voorlopig nog door. Opvallend was bijvoorbeeld dat de Tweede Kamer tijdens de stemmingen dinsdag ogenschijnlijk tegenstrijdige geluiden liet horen. Aan de ene kant nam ze een motie van de Partij voor de Dieren aan die de regering vraagt ‘het principe «water en bodem sturend» integraal te borgen in de Nota Ruimte (…) zo veel mogelijk in lijn met de adviezen van het PBL’.

Aan de andere kant werden twee moties aangenomen die ‘water en bodem sturend’ weer beperken. D66, VVD en ChristenUnie kregen het voor elkaar dat de Kamer aan de regering vraagt om onafhankelijk onderzoek naar mogelijk toch weer ruimtelijke ontwikkelingen het IJsselmeergebied, specifiek in het Markermeer en het IJmeer. Zij denken onder andere aan een toekomstige IJstad.

Een andere aangenomen motie van het drietal vraagt de regering om onderzoek naar landaanwinning in de kustzone, bijvoorbeeld voor een Derde Maasvlakte of ‘extra zand- en duinnatuur’. De laatste kabinetten wilden dit niet uit zorg over de zandvoorraad, maar die zorg is onterecht volgens de drie Kamerleden.

Rekkelijk

VVD-Kamerlid Peter de Groot behoort tot de ‘rekkelijken’ als het gaat om het principe ‘water en bodem sturend’. Begin maart zei hij tijdens een Kamerdebat: ‘Als je het absoluut toepast, was de Flevopolder er nooit geweest, bouwen we ook geen woningen meer in de Flevopolder, komt IJstad er nooit en zo kan ik nog wel even doorgaan. Volgens mij willen we dat niet met elkaar.’

Nuance

‘Water en bodem sturend is niet allesbepalend, maar zal wel de manier waarop we bijvoorbeeld huizen bouwen veranderen’, zo schetste ook minister Elanor Boekholt-O'Sullivan haar kijk op de zaak. ‘Laat ik een recente casus nemen: het historische tuindorp Pathmos in Enschede. De wijze waarop die wijk destijds gebouwd is, zorgt nu voor veel problemen. Dat zouden we nu anders doen, met ruimte voor waterberging en infiltratie in de bodem, zodat een piekbui niet zorgt voor overstromende riolen en schimmelvorming in de huizen.’

Waarna de minister toevoegde: ‘We gaan samen met IenW nader uitwerken hoe we hiermee moeten omgaan. Het ligt uiteindelijk heel genuanceerd en vraagt ook om lokaal maatwerk.’