Herstemming in Gorinchem legt kwetsbaarheden in lokale democratie bloot

Auteur kennisbijdrage: Marcel Boogers. Bijzonder hoogleraar Democratie en Transitie (USBO, Universiteit Utrecht) en onderzoeker bij Necker.

Wat nieuwe gemeenteraadsverkiezingen in Gorinchem ons leren over nieuwe kwetsbaarheden in de lokale democratie

Dat de gemeenteraad van Gorinchem heeft besloten om de volledige gemeenteraadsverkiezingen over te doen na ernstige vermoedens van fraude met volmachten, is historisch én zorgwekkend. Niet eerder moeten gemeenteraadsverkiezingen worden overgedaan vanwege een mogelijke manipulatie van het stemproces. Deze casus verdient een bredere politicologische reflectie. Want hoewel de aandacht nu op Gorinchem ligt, zegt dit voorval vooral veel over structurele kwetsbaarheden in de lokale democratie.

Waarom stemmen bij volmacht?

Omdat Nederland een van de weinige landen is waar niet in het weekend wordt gestemd, is in 1928 het stemmen bij volmacht bedacht. Op die manier konden mensen die doordeweeks voor hun werk van huis zijn (zoals schippers en vissers) toch deelnemen aan verkiezingen. Het is daarmee een typisch Nederlands fenomeen dat door internationale verkiezingswaarnemers vaak is bekritiseerd. Vooral omdat de volmachtstem op gespannen voet staat met een vrije en geheime stemkeuze. Lokaal kiezersonderzoek laat zien dat de meeste kiezers veel vertrouwen hebben in de eerlijkheid van het stemproces, maar erg kritisch zijn op het stemmen bij volmacht.

Volmachtmisbruik

Het aannemen van een volmacht is toegestaan als een kiezer dit uit eigen beweging vraagt. Ieder persoon mag maximaal twee volmachten aannemen. Sinds 1976 is het gemakkelijker geworden om via de stempas iemand anders te machtigen, en sindsdien worden vaker meldingen gemaakt van het actief en stelselmatig verzamelen van volmachten. Volgens de Kieswet en het Wetboek van strafrecht is dit ronselen van volmachten verboden; sinds januari van dit jaar is een nieuwe wet in werking getreden die de strafbaarstelling hiervan verder aanscherpt.

Waarom het ronselen van volmachten een groter probleem geworden is

Het ronselen van volmachten niet nieuw, maar door de toegenomen politieke versnippering is het wel een groter probleem geworden. Omdat de meeste partijen ongeveer even groot zijn geworden, is de zetelgevoeligheid van een individuele stem immers flink vergroot. Om die reden worden er ook eerder en vaker hertellingen gehouden. Want het kan van een paar stemmen afhangen of een partij wel of geen zetel haalt of wie als grootste partij het initiatief krijgt in de coalitieonderhandelingen. In Doesburg hing het zelfs van een paar stemmen af of de nieuwe gemeenteraad gaat kiezen voor een gemeentelijke herindeling.

Wie bepaalt of er gemeenteraadsverkiezingen over moeten?

In Gorinchem is niet alleen de eerlijkheid van het verkiezingsproces ter discussie komen te staan, maar ook de beslissing om een herstemming te houden. In een uiterst beladen en politiek verscheurde raadsvergadering stemde uiteindelijk 13 raadsleden voor en 12 tegen een volledige herstemming. Volgens de artikel V4 van de Kieswet kan de aftredende gemeenteraad beslissen over ‘de geschillen welke met betrekking tot de (..) verkiezing zelf rijzen’. Daarmee ligt de (schijn van) belangenverstrengeling op de loer: niet uitgesloten kan worden dat ook partijpolitieke motieven een rol hebben gespeeld bij het besluit tot herstemming. Alsof de besturen van voetbalclubs in de VAR-kamer mogen beslissen of er sprake is van buitenspel of niet.

Waarborgen voor een neutraal en onpartijdig oordeel over verkiezingen

Er zijn dus waarborgen nodig voor een neutraal en onpartijdig oordeel over de geldigheid van verkiezingen. Die zijn er nu niet, ook niet op nationaal of provinciaal niveau. Bij verkiezingen mag nu alleen het vertegenwoordigend orgaan waarvoor de verkiezing wordt gehouden beoordelen of de stemming geldig was. Het gevaar bestaat zo besluitvorming over de eerlijkheid van het verkiezingsproces gepolitiseerd raakt. En van de Verenigde Staten weten we tot welke problemen dat kan leiden. Voor een onafhankelijk oordeel zou een rol zijn weggelegd voor de Kiesraad, voor gemeenteraadsverkiezingen kan worden gedacht aan een rol voor de provincie, die de wettelijke taak heeft om toe te zien op de kwaliteit van het lokale bestuur.

Besluit

Onze lokale democratie is gelukkig robuust genoeg om zichzelf te corrigeren, al zijn er ook kwetsbaarheden bij misbruik. Dat vraagt om een bredere herziening van de volmachtregeling én een zorgvuldige reflectie op wie er zou moeten beslissen over verkiezingsgeschillen in de toekomst.