‘Geef communicatie-expert sterkere stem in beleid’

Je hoort weleens dat communicatieprofessionals te veel invloed zouden hebben. Maar oud-Kamerlid Renske Leijten draait het om: er wordt juist te weinig naar ze geluisterd. ‘Laat ze vanaf het begin aan tafel zitten. Daar wordt beleid beter van.’

Blootlegger toeslagenschandaal

Vraag Renske Leijten naar haar visie op overheidscommunicatie en ze brandt meteen los. Leijten was zeventien jaar Tweede Kamerlid voor de SP. Ze werd vooral bekend als een van de blootleggers van het toeslagenschandaal, samen met Pieter Omtzigt. Mede door hun volharding werd het rapport Ongekend Onrecht geschreven en viel het kabinet-Rutte III. Leijten publiceerde in 2024 het boek Leuker kunnen we het niet maken over advocaat Eva González Pérez, die als een van de eersten, lang voor alle media-aandacht, de gedupeerden bijstond.

Vorm van reclame

Naast al het andere wat misging rond de kinderopvangtoeslag was ook de communicatie belabberd, en soms ronduit leugenachtig. Toch klinkt Leijten optimistisch wanneer ze wordt gevraagd hoe het beter kan. ‘De oplossing is eigenlijk heel simpel’, zegt ze. ‘Overheidscommunicatie is nu te vaak een vorm van reclame. Dat verandert wanneer communicatieprofessionals mogen meedenken over beleid. Want dan kunnen zij op tijd aan de bel trekken wanneer beleid slecht dreigt uit te pakken voor de inwoner: jongens, we moeten dit kunnen uitleggen.’

Enorme achterstand

Nu gaat het andersom, zegt ze. ‘Communicatie is geen vast onderdeel van beleid maken. Het wordt er pas achteraf bij gehaald, wanneer alles al is bedacht. Dan moet er ineens een vertaalslag komen. Maar dan heb je dus al een enorme achterstand, een kloof tussen papieren werkelijkheid en praktijk. Dan komt de overheid vanzelf tegenover de samenleving te staan.’ Leijten geeft een voorbeeld. ‘Een burger vraagt inkomensondersteuning aan en moet opgeven wat hij de afgelopen jaren allemaal heeft aangeschaft. Dan wordt er gezegd: o, dat is handig voor ons om te weten – ja, het is handig om te weten voor de afdeling fraude. Dat is weer zoiets wat is bedacht vanuit de overheid, zonder rekening te houden met de dienstverlening voor de burger.’

Gericht op proces

Dit mechanisme is niet het gevolg van onwil van individuen, meent Leijten. Het zit nu eenmaal ingebakken in de manier waarop overheidsorganisaties zijn ingericht. ‘Het is heel erg gericht op het proces. Iedereen doet zijn aandeel hartstikke goed, maar het eindproduct is niet om aan te zien, of niet uit te leggen, of ronduit onrechtmatig. Er is niemand die het overzicht houdt.’ Ze verwijst naar de parlementaire enquêtecommissie rond de toeslagen, die vaststelde dat uitvoeringsinstanties losgezongen waren geraakt van hun opdracht. Ze werden strenger dan nodig was en hanteerden niet langer de onschuldpresumptie. ‘De juridische afdeling kijkt alleen nog even naar de juridische implicaties, en vervolgens krijgt de communicatieafdeling de hele kookpot bij elkaar: ga het maar verkopen. Dat is niet te doen.’

Kritische meedenker

Als communicatieprofessionals vanaf het begin aan tafel zitten, zegt ze, kunnen zij de rol vervullen die nu ontbreekt: die van de kritische meedenker die het overzicht houdt. ‘Die kan bijvoorbeeld zeggen: oké, je bedenkt dit nu, maar was dit wel de opdracht? Want zodra je iets anders gaat doen dan de opdracht voorschreef, beland je al heel snel in een koker waar je niet meer uit komt.’ Volgens Leijten hebben communicatieprofessionals van nature een soort common sense, juist omdat zij voortdurend moeten nadenken over hoe je beleid uitlegt aan een buurvrouw of grootvader.

Blijf altijd waarachtig

Maar ook professionals die niet aan tafel zitten, hebben volgens Leijten mogelijkheden om hun werk beter te doen. ‘Verdiep je in het beleid’, zegt ze. Ze maakt een vergelijking met een krantenverkoper die zelf de krant niet leest. ‘Als zo iemand de krant aanprijst, dan voel je dat er iets niet klopt. Maar als een ­journalist die bij die krant werkt ­vertelt wat hem of haar zo enthousiast maakt, dan is dat enorm aanstekelijk.’ En hoe meer je weet, des te makkelijker het is om eerlijk te zijn, meent ze. Het kernwoord hierbij is volgens Leijten waarachtigheid. ‘Blijf altijd waarachtig. Dus als je een vraag krijgt en je weet niet hoe het zit, geef dan gewoon geen antwoord. Zeg dat je het gaat uitzoeken en kom er later op terug. Liever eerlijk en wat langzamer zijn dan liegen. Want een leugen krijg je niet meer weggepoetst.’

Lees het hele interview met Renske Leijten in BB07 van deze week (gratis inlog).