Elke politicus is in een hokje te stoppen

Elke politicus is in een hokje te stoppen. Die conclusie trekt de Leidse onderzoeker Carola Schoor in haar onlangs verschenen Handboek politieke stijl.

Politieke stijl doet ertoe. De eerste indruk is voor mensen onbewust van om te bepalen wat hij van iemand vindt. ‘Zeker in een tijd waarin communicatie veel via beeld gaat, en heel snel is,’ zegt wetenschapper Carola Schoor. ‘Op zo’n moment beslist een kiezer ook of hij iemand vertrouwt.’ Daarmee verwijst Schoor meteen naar psycholoog Daniel Kahneman, die in Thinking, fast and slow uiteenzette dat mensen automatisch en onbewust instinctief reageren.

Authenticiteit is daarom voor politici een belangrijke factor om geloofwaardig en betrouwbaar over te komen, stelt Schoor. Zo prikken kiezers er doorheen als een nieuwbakken gemeenteraadslid van een volkse protestpartij ineens ingewikkelde taal gaat gebruiken omdat hij vindt dat dat erbij hoort in de gemeenteraad. En als een geboren bestuurder zich ineens volks gaat gedragen, leidt dat vaak ook tot verwarring bij de kiezer.

Hokjesdenken

Kan je iedereen in een hokje stoppen? ‘Ik houd niet van hokjesdenken’, zegt Schoor. ‘Maar onze hersenen werken nu eenmaal zo.’

In het nieuwe handboek schetst Schoor, als programmaleider verbonden aan het Centre for Professional Learning van de Leidse universiteit, hoe politici zijn onder te verdelen in zes archetypische stijlen. Het boek is het vervolg op het proefschrift waarop Schoor zes jaar geleden cum laude promoveerde. Daarin constateerde ze dat populisme is vast te stellen aan de hand van het taalgebruik van politici. Geert Wilders en Thierry Baudet, concludeerde ze destijds, zijn ‘volbloed populisten’. In de follow-up heeft Schoor die theorie versimpeld, zegt ze bij de presentatie van het boek op de Haagse dependance van de Leidse universiteit. ‘Daardoor wordt de theorie sterker en beter’.

Basistypen

Schoor introduceert zes politieke basistypen. Die combineren een combinatie van drie deelstijlen bevatten: volks versus elite, politicus versus buitenstaander en rationeel versus intuïtief. Het maakt meteen duidelijk waarom sommige politici botsen en samenwerking onmogelijk is: de regent (intuïtief, elitair, politicus) heeft geen enkele match met de activist (rationeel, volks en buitenstaander). ‘De activist zit in de politiek om te strijden tegen onrecht en heeft kritiek op het huidige systeem, omdat dat niet opkomt voor slachtoffers,’ legt Schoor uit. ‘De regent neemt juist verantwoordelijkheid voor het politieke systeem en is zelf succesvol in dat systeem.’

De samenwerker (rationeel, elitair, politicus) staat lijnrecht tegenover de boze burger (intuïtief, volks en buitenstaander), voor wie samenwerken een vies woord is en die vooral lijkt op te komen voor het eigen belang. En ook de probleemoplosser en het orakel hebben geen goede klik.

Droomvlucht

Een dergelijk begrip van politieke stijlen helpt de kiezer om te begrijpen waar hij naar kijkt, zegt Schoor. En het helpt politici: wanneer ze zich bewust zijn van hun gedrag en hun stijl, kunnen ze consistenter optreden en sterker overkomen. Het helpt ook te begrijpen waarom veel mensen de wenkbrauwen fronsten toen de elitair geachte D66-leider Sigrid Kaag (een samenwerker/regent in het schema van Schoor) ineens ‘volkse’ sneakers ging dragen om wat hipper over te komen. En waarom de ‘volkse’ PVV-leider Geert Wilders graag blijft benadrukken dat zijn favoriete Eftelingattractie de Droomvlucht is. ‘Daarmee laat hij zien dat hij een gewone Nederlander is,’ stelde politicoloog Sarah de Lange, ook verbonden aan de Universiteit Leiden, bij de boekpresentatie. ‘Kiezers zijn heel kritisch als politici iets doen dat inconsistent is.’

Retorische kracht

Rationaliteit is in de huidige democratische cultuur nog altijd een belangrijke norm, schrijft Schoor in het boek. Het politieke debat is gebaat bij een inhoudelijke behandeling van voorstellen. Maar stijl doet ertoe als retorische kracht, om te overtuigen, te verbinden en te mobiliseren. Het kan zelfs het antwoord zijn op het groeiende populisme. ‘

‘We moeten persoonlijkheid serieus nemen,’ beaamde Jaap de Jong, hoogleraar Journalistiek en Nieuwe Media aan de Universiteit leiden, tijdens de boekpresentatie. ‘Dat geldt zeker ook voor de politiek. Het is helaas zo dat we onze communicatie veel via de smartphone tot ons nemen.’ Het is heel moeilijk om daarmee als politicus nog een goed inhoudelijk beeld van jezelf neer te zetten, zei de hoogleraar.

Raadsleden

Vooral landelijke bestuurders lijken zich bewust van de belangrijke rol die beeldvorming heeft. In hoeverre is beeldvorming van belang voor gemeentepolitici? Zij komen immers minder vaak in beeld bij het NOS Journaal of RTL Nieuws en zijn vaak ook onbekend in hun eigen gemeente. Vergis je niet, stelt Schoor na afloop van de presentatie: ‘De gemeentepolitiek wordt ook steeds meer online uitgezonden. En daar worden voor sociale media ook stukjes uitgeknipt. Dat gebeurt niet alleen landelijk, dat hoor ik ook als ik met mensen praat. Ook raadsleden zijn zich er meer bewust van dat er mensen meeluisteren en -kijken.’