Overslaan en naar de inhoud gaan

‘De tijd had Thomassen ingehaald’

Net nu de PvdA wordt opgeheven, verschijnt de nieuwe biografie van een kleurrijke medeoprichter: Wim Thomassen.

Klaas Tammes
Klaas Tammes - Arie Kievit

Net nu de PvdA wordt opgeheven, verschijnt de nieuwe biografie van een kleurrijke medeoprichter: Wim Thomassen. Bij de burgemeester van Zaandam, Enschede en Rotterdam ging welvaart boven alles. Vliegtuiglawaai klonk hem daarom ‘als muziek in de oren’.

Biograaf Klaas Tammes over markante burgemeester

Oud-burgemeester Klaas Tammes (78) is door z’n lijstje met spectaculaire burgemeesters heen. ‘Burgemeesters die vandaag de dag onmiddellijk een motie van wantrouwen aan hun broek zouden krijgen. Ik kom uit een tijd van overleg en samenwerking. Dan kijk je toch met enige jaloezie naar burgemeesters die gewoon lekker de dienst uitmaakten’, grinnikt de biograaf van ‘s lands uitzonderlijkste burgemeesters.

Geen ‘bruggenbouwers en verbinders’, maar wel authentieke bestuurders die in hun tijd al een fenomeen waren: Rolly ridder van Rappard in Gorinchem, Hans Gruijters in Lelystad en Molly Geertsema in Wassenaar. Tammes heeft nu een wellicht laatste loot aan de stam van paradijsvogels toegevoegd: Wim Thomassen.

Wim Thomassen (1909-2001) was kort na de Tweede Wereldoorlog even lid van de Tweede Kamer voor de PvdA, en daarna burgemeester van Zaandam (1948-1958), Enschede (1958-1965) en ten slotte van Rotterdam (1965-1974). ‘Thomassen was al snel een burgemeester van de buitencategorie,’ zegt Tammes. ‘Zo werd hij ook gezien, vooral door zijn angstaanjagende werkdrift. Gruijters en Geertsema waren aan de luie kant, Thomassen was het tegenovergestelde. In Twente werd hij de Duwer genoemd.’

Het belangrijkste overheidsnieuws van de dag

Schrijf je in voor de Binnenlands Bestuur nieuwsbrief

Tammes’ biografie van Thomassen heet niet voor niets De Drijver. ‘In Zaandam streed hij voor een intergemeentelijk gasbedrijf en de bouw van de Coentunnel’, zegt de biograaf. ‘In Enschede zette hij zich als een bezetene in voor het binnenhalen van de Technische Universiteit, tot woede van zijn collega-burgemeester in Deventer die Enschede maar een uithoek vond, en voor de bouw van de snelweg naar het westen. En in Rotterdam was dat de haven. En dat hebben ze in Rotterdam en Den Haag geweten.’

Autoritair

Wim Thomassen stond oorspronkelijk niet op zijn lijstje met wonderlijke burgemeesters. Tammes: ‘Ik ben op Thomassen gekomen, omdat ik in mijn boek over de eerste tien vrouwelijke burgemeesters een hoofdstuk had geschreven over de vrouwen van burgemeesters. En toen kwam ik An Thomassen tegen. Ze was een radicale en beetje anarchistische burgemeestersvrouw die haar eigen weg ging. Via An kwam ik op Wim. En dat bleek eigenlijk een hele mooie combinatie, die twee. Ze kwamen allebei uit de socialistische geheelonthouders- en jeugdbeweging. Hij was wat rechtser, zij was wat linkser. Ze hadden heel veel ruzie, maar het was toch een goed huwelijk.

In een dubbelinterview met ze zegt An in 1972: “Hij domineert van nature. Nu praten we over alles en dat maakt de zaak heel boeiend. Wat natuurlijk lastig is, is dat autoritaire van hem. Het irriteert mij niet want het is zo vertrouwd.” Oorspronkelijk was het de bedoeling om alleen Wim op de omslag van De Drijver te zetten, maar later stelde de uitgever een foto van An en Wim samen voor. Dat was een goed voorstel. Geen Wim zonder An en geen An zonder Wim.’

Het belangrijkste overheidsnieuws van de dag

Schrijf je in voor de Binnenlands Bestuur nieuwsbrief

Thomassen kwam uit een rood onderwijzersgezin en is altijd een onderwijzer gebleven, vindt Tammes. ‘Hij kon charmant zijn, maar zat altijd op de inhoud. De empathische kant van het burgemeesterschap was bij hem minder ontwikkeld. Er moest wat gebeuren; hand aan de ploeg. Hij had iets regentesk, maar status en aanzien deden hem niets. De ambtswoning in Rotterdam vonden An en Wim veel te groot en te chique, dus daar gingen ze niet naartoe. In Zaandam was hij ook al in hun rijtjeshuis blijven wonen.

De empathische kant was bij hem minder ontwikkeld

Wat Thomassen typeert, is dat hij het baldakijn boven zijn stoel in de raadszaal in Rotterdam liet weghalen en op gelijke hoogte was gaan zitten met de wethouders. Hij zat ook naast zijn chauffeur, en niet achter in de dienstauto. Dat was geen pr, dat speelde geen enkele rol. De voorganger van Thomassen in Enschede liep door de stad en maakte met iedereen een praatje. Daar was Thomassen niet van. Niet omdat hij hooghartig was, maar omdat hij bezig was met z’n ideeën. Het burgervaderschap was niet aan hem besteed; hij was dé stadsbestuurder. Ik heb mensen gesproken die hem bijna adoreerden, maar bij de bevolking was hij geloof ik niet zo geliefd.’

Welvaart

Rotterdam had tal van frappante burgemeesters: André van der Louw, Bram Peper, Ivo Opstelten. Authentieke types en nooit saai. ‘Maar Wim Thomassen was de kleurrijkste’, zegt Tammes. ‘Thomassen was de laatste burgemeester van Rotterdam met de haven in zijn portefeuille. Dat werd een obsessie, zo erg zelfs dat de haven hem uiteindelijk werd afgenomen. Hij werd te fanatiek. Thomassen lag voortdurend in de clinch met Den Haag, waar ze volgens hem niets begrepen van de waarde van de Rotterdamse haven.

De Hoeksche Waard moest industrie worden, net als een deel van Voorne-Putten om ruimte te bieden aan diepstekende schepen. Maar van zijn megalomane havenplan resteerde uiteindelijk alleen de uitbreiding van de Maasvlakte. Tijdens het Havencongres in 1969 luchtte hij zijn hart: “Wij in Nederland zijn klein in het allerkleinste van het kleine. Terwijl in alle delen van de wereld grote bewondering bestaat voor hetgeen in Rotterdam is bereikt, worden wij hier in eigen land met kritiek overladen. Rotterdam is te groot voor dit land.”’ Thomassen lag niet alleen in de clinch met Den Haag, tegen het einde van zijn tijd in Rotterdam lag een smaldeel binnen zijn eigen partij in de stad ook dwars. Nieuw Links hekelde Thomassens nadruk op welvaart door economische groei.

Tammes: ‘Thomassen was iemand die niet bang was om dingen te zeggen waar een ander een nachtje over zou slapen. Vliegtuiglawaai bij Zestienhoven? Daar moest je niet zo over zaniken. Dan zei-ie: “Laten we applaudisseren als we het geluid van straalvliegtuigen boven de stad horen. Het klinkt me als muziek in de oren. Hoe meer ik dat geluid hoor, hoe meer welvaart.”’

Een rooie regent paste niet meer in de tijdgeest

Getekend door de jaren dertig draaide het bij Thomassen om werkgelegenheid en welvaart, de moderne omslag naar welzijn kon hij maar moeilijk maken. Het geld moest eerst in de haven worden verdiend voordat je het in de stad kon uitgeven. Voor hem bleef Rotterdam een haven met een stad, terwijl Rotterdam in de jaren ‘70 een stad met een haven werd. Thomassen was een prima burgemeester maar in de verkeerde tijd. Een rooie regent paste niet meer in de tijdgeest.’

Voorzittershamer

Had Thomassen het in Rotterdam aan de stok met zijn eigen partij, als burgemeester van Zaandam lag hij voortdurend overhoop met de communisten in de raad. Ze wilden altijd meer spreektijd en plaatsten doorlopend interrupties. Als hij de discussie wilde afsluiten, vroeg een communist steevast opnieuw het woord. Thomassen kapte de discussies af met veel geklop met de voorzittershamer.

Typerend is de anekdote waarin Thomassen CPN-raadslid Gerard Maas de zaal uitzette. Maas bleef rusig zitten. De burgemeester zette persoonlijk de deuren open. ‘Geholpen door zijn fractiegenoten trok raadslid Maas de deuren weer dicht. Toen de raadsleden weer wilden gaan zitten, bleek dat een stoel was verwijderd. De bode of Thomassen had Maas’ stoel weggehaald, waarop een fractielid een stoel bij het bodetafeltje pakte en daarop ging zitten. Toen na enige tijd de politie arriveerde, verliet Maas gedwee de zaal.’

Vergeleken met zijn tijd in Zaandam en Rotterdam was Enschede een oase van rust voor Wim Thomassen. Hij had de gemeenteraad ferm in zijn hand. Toen in 1959 werd besloten om een eskader straaljagers naar de Vliegbasis Twente te verhuizen, was daar wel wat gedoe over. Klaas Tammes: ‘Onderwijzers konden zich niet meer verstaanbaar maken, zelfs begrafenissen werden erdoor gehinderd. De burgemeester moest van de CPN een einde maken aan die misère, maar dat weigerde Thomassen. “Men kan alles overdrijven”, vertelde hij de raad. De burgemeester vond dat de mensen maar aan het moderne leven moesten wennen. Hij bagatelliseerde de geluidsoverlast net zoals hij dat later in Rotterdam zou doen met geluids- en stankoverlast in de Rijnmond.’

Weggesleurd uit Enschede

Thomassen was helemaal niet van plan om neer te strijken in Rotterdam. ‘Hij dacht tot zijn pensioen in Enschede te blijven,’ zegt Tammes. ‘Ze hadden er na zijn herbenoeming in 1964 ook een bungalow laten bouwen. Probleem was dat Rotterdam een nieuwe burgemeester nodig had, maar dat de PvdA niemand kon vinden. Dus werd hij in 1965 door de partij weggesleurd uit Enschede. Al snel was Thomassen begeesterd door Rotterdam, hoewel An de stad zeker in het begin niet zag zitten.

Ze had sowieso moeite met het feit dat ze de vrouw van de burgemeester was. Allengs vond ze haar eigen plek en organiseerde ze op zaterdagochtenden bijeenkomsten met types van vernieuwingsbeweging Nieuw Links, met wie Wim zoveel moeite had. An was erg voor Nieuw Links en actiegroepen.’ Thomassen werd in 1974 opgevolgd door André van der Louw, de voortrekker van Nieuw Links, nadat de PvdA de absolute meerderheid in de raad had veroverd. Wim werd onder meer reizend havenambassadeur. Hij overleed op 92-jarige leeftijd, de 89-jarige An overleed acht maanden later. Tien jaar voor hun dood hadden ze nog van zich laten horen toen het de PvdA electoraal tegenzat en de gedachte van een progressieve volkspartij weer opdook.

Tammes: ‘Thomassen was al lang voorstander van een progressieve volkspartij. Wat hem betreft had de PvdA zijn langste tijd gehad. Hij vond dat de partij was ‘verschraald tot een intellectuele groep die met een veel te grote rijkdom aan woorden het bolwerk verdedigde. Je kunt Thomassen onmogelijk groen noemen. Maar dat de partij die hij tachtig jaar geleden mede heeft opgericht, 25 jaar na zijn dood fuseert met GroenLinks, zou hem toch deugd hebben gedaan.’

CV

Klaas Tammes (Abbenes, 1948) studeerde sociale geografie aan de VU in Amsterdam. Na zijn studie werd Tammes eerst leraar en daarna, van 1976 tot 1988, docent aan de lerarenopleiding. Klaas Tammes werd in Beuningen namens D66 gemeenteraadslid en in 1986 wethouder. In 1988 werd hij burgemeester van Lienden. In 1999 gingen Buren, Lienden en Maurik op in de nieuwe gemeente Buren, waarvan Tammes burgemeester werd. Klaas Tammes ging op 1 mei 2013 met pensioen, waarna hij het boek 200 jaar burgemeesters Buren publiceerde. Tammes publiceerde onder het pseudoniem Nico van Abbenes vier politieke thrillers die zich afspelen in de gemeentepolitiek. In 2018 publiceerde hij de biografie Dwarsligger van beroep. Ridder van Rappard, de spraakmakendste burgemeester van Nederland. In 2020 volgde Een verdwaalde intellectueel over Hans Gruijters, in 2022 De ambtsketen veroverd! De 10 eerste vrouwelijke burgemeesters in Nederland en in 2024 Verlicht liberaal in driedelig grijs over het leven van Molly Geertsema.

Politiek-bestuurlijke sensitiviteit

Politiek-bestuurlijke sensitiviteit

Bestuurders die het krachtenveld om hen heen niet scherp lezen, verliezen grip op hun agenda — hoe sterk hun inhoudelijke visie ook is. Leer hoe je machtsstructuren en tegengestelde belangen herkent, informele netwerken benut en als professional effectief blijft opereren in een politiek geladen omgeving.

schrijf u vandaag nog in

Plaats als eerste een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

Melden als ongepast

Door u gemelde berichten worden door ons verwijderd indien ze niet voldoen aan onze gebruiksvoorwaarden.

Schrijvers van gemelde berichten zien niet wie de melding heeft gedaan.

Bevestig jouw e-mailadres

We hebben de bevestigingsmail naar %email% gestuurd.

Geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer je spam folder. Niet in de spam, klik dan hier om een account aan te maken.

Er is iets mis gegaan

Helaas konden we op dit moment geen account voor je aanmaken. Probeer het later nog eens.

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in