Bestuurdersvak kent onevenredig risico

Allerwegen worden kandidaat-wethouders deze dagen onderworpen aan een risicoanalyse. Dat is nog niet wettelijk verplicht maar langzaamaan wel overal de commerciële praktijk. Dat is goed nieuws voor de bestuurlijke integriteit van het gemeentebestuur, want naarmate de politieke partijen steeds minder goed in staat zijn hun kandidaten zelf te screenen moet ergens worden gecheckt of er geen grote of kleine krabbelaars op het lokale pluche belanden. De primaire focus van de analyse is gericht op de risico’s die de overheid zelf wil uitsluiten. Maar kandidaat-wethouders lopen zelf ook de nodige risico’s in de mooiste hondenbaan van de Nederland.

Eén daarvan is verdachte worden in een strafzaak. En dat risico verdient ook analyse. Van dichtbij heb ik gezien in welke dynamiek een wethouder terecht komt als die voorwerp wordt van een beschuldiging in de media. Als een advocaat daar dan brood in ziet en aangifte doet bij de politie, klikt de politieke dynamiek vast in de plechtige voorzichtigheid rond een zaak die onder de rechter is. Iedereen moet terughoudend zijn in het commentaar en niemand wil vooruit lopen op het oordeel van de rechter.

In de praktijk duurt het alleen wel even voordat een zaak echt onder de rechter is. Eerst verzamelt de politie de feiten en dan belandt het dossier op de stapel bij het Openbaar Ministerie. Als die doorpakken ben je nog weer jaren verder voordat de zaak uiteindelijk onder die rechter vandaan is. Rashid Guernaoui, ooit wethouder in Den Haag, kreeg in januari 2026 van de Hoge Raad het arrest in een zaak die op 1 oktober 2019 begon.

Koen Schuiling, ooit burgemeester van Groningen, kan pas na de zomer bij het gerechtshof terecht voor het hoger beroep in zijn zaak. En als dit nu grote criminelen waren met zwaar belastende feiten, had niemand verder getreurd om het knakken van hun politieke carrière. Maar Guernaoui is na al die jaren uiteindelijk alleen veroordeeld voor het lekken van informatie en in de bizarre zaak van Schuiling lijken alleen maar verliezers over te blijven.

In de theorie van de rechtsstaat is iedereen onschuldig tot het tegendeel is bewezen. In de praktijk heeft een lopende verdenking voor iedereen een grote impact op het dagelijks leven. Dat geldt zeker voor politieke ambtsdragers die hun ambt per definitie in het publieke domein vervullen. In hun geval is het ook meer dan een persoonlijk drama. Lopende verdenkingen frustreren het gezond functioneren van de democratie. Een aangifte waarop nog niet is beslist of een zaak die nog loopt, hangt permanent boven de markt.

Het is de rechtsstatelijke variant van bothsideism: een vals evenwicht. Ook de meest onzinnige aangifte, misschien wel gedaan vanwege politieke motieven, moet toch maar eerst worden afgewacht voordat we er verder weer wat van mogen vinden. En ondertussen doen rook & vuur hun werk totdat iemand lang na de vrijspraak nog wordt herinnerd als een bestuurder waar toch iets mee was.

Landelijk is er een speciale regeling voor de vervolging van ambtsmisdrijven van bewindslieden en Kamerleden: berechting in eerste en enige aanleg door een grote kamer van de Hoge Raad. Deze stokoude regeling is door de grondwetgever in de loop der jaren met verschillende argumenten gerechtvaardigd. De laatste redenering was dat ‘de betrokken de ambtsdrager niet te lang het middelpunt van politieke opschudding mocht zijn’ en ‘het politieke leven niet te lang door zijn proces worden ontregeld.’ En die reden geldt lokaal niet minder.

Het is een groot goed dat in een rechtsstaat de politieke ambtsdragers niet boven de wet staan en Vrouwe Justitia niemand voortrekt. Maar het is voor een gezonde democratie evenzeer van groot belang dat lokale bestuurders worden beschermd tegen lichtvaardige vervolging en politiek gemotiveerde aanklachten. Dat vraagt om een speciale procedure die tot een snelle afdoening van hun zaken leidt. Niet omdat het bijzondere verdachten zijn. Maar om het ambt te beschermen tegen het risico van verdachtmaking. Werk aan de winkel voor de wethoudersvereniging.