Kan een wet levens redden?

In Nederland zijn er al jarenlang zo’n 1850 zelfdodingen per jaar. De Wet integrale suïcidepreventie die op 1 januari inging, verplicht gemeenten preventiebeleid op te zetten op dit terrein. In hoeverre kan een wet helpen om het aantal suïcides omlaag te brengen? En wat zijn de ervaringen van gemeenten die er al mee aan de slag gingen? ‘De cijfers zijn moeilijk te beïnvloeden.’

Verplicht preventiebeleid suïcide voor gemeenten

In de Limburgse gemeente Weert was de documentaire Doodzonde in 2020 de aanzet voor het opzetten van een actienetwerk suïcidepreventie. Een ggz- instelling in de regio liet de documentaire, die gaat over de zelfdoding van twee jonge mensen, zien aan een aantal netwerkpartners, waaronder de gemeente. ‘Die documentaire heeft veel losgemaakt en er ontstond meteen een gevoel van urgentie’, zegt Michèle Ferrière, wethouder Inclusie en Diversiteit (Weert Lokaal). ‘Vervolgens is er een pilot gestart waarbij de GGD en de ggz in de lead waren. Ze krijgen van zeven gemeenten – Weert, Roermond, Echt-Susteren, Leudal, Maasgouw, Nederweert en Roerdalen – financiële middelen om actie te ondernemen op dit terrein.’

De regio Midden-Limburg is een van de voorlopers op het gebied van suïcidepreventie. Al in 2014 initieerde 113 de Landelijke Agenda Suïcidepreventie om dit onderwerp, ook bij gemeenten, beter op de kaart te zetten. Toch had eind 2025 nog maar 19 procent van de gemeenten een dergelijk beleid. Met de ingang van de Wet integrale suïcidepreventie wordt dat een wettelijke plicht.

‘We weten dat 60 procent van de mensen die overlijdt aan suïcidaliteit niet in beeld was van de specialistische zorg maar juist wel bij bijvoorbeeld sportclubs, scholen, sociale wijkteams en religieuze gemeenschappen’, verklaart Sanne Leenen, kwartiermaker bij 113 de sleutelrol voor de gemeente in dat kader.

Weinig menskracht

Het opzetten van een lokaal netwerk dat (psychische) nood tijdig signaleert, is een belangrijke taak voor gemeenten. 113 heeft samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en GGD Nederland een ondersteuningsprogramma opgezet om gemeenten in 2026 daarbij te begeleiden. Vanaf 1 januari is er ook echt een groei in de aanvragen, volgens Leenen. ‘Voordat deze verplichting er was, hebben we nooit gemerkt dat er gemeenten zijn die niet aan suïcidepreventie willen doen. De bezwaren waren meer: we hebben te weinig geld en geen menskracht om het aan te pakken. We merken nu dat veel regio’s wachtten op financiële middelen.’

Dat was ook het geval bij de gemeente Goes. De gemeente laat weten nu niet te kunnen meewerken aan een interview omdat de meerjarenplannen van de gezamenlijke Zeeuwse gemeenten op dit terrein pas deze maand worden besproken. In 2016 was wel gestart met het project Zeeland Zonder Zelfmoord. De gemeenten konden in 2021 echter geen aanvullende financiering meer hiervoor vrijmaken. Daarom werd het project, in afwachting van de nieuwe wet, beperkt voortgezet.

In de gemeente Zutphen werd suïcidepreventie in 2023 met een motie op de gemeentelijke agenda geplaatst. ‘De suïcidecijfers in onze gemeente zijn relatief hoog, waarschijnlijk vanwege de aanwezigheid van een grote ggz-instelling’ verklaren wethouder Jasper Bloem (PvdA) en beleidsmedewerker Mieke Biemond. ‘We vonden dat we daar actie op moesten ondernemen, ook omdat er al sprake van was dat suïcidepreventie een gemeentelijke taak zou worden. We hebben vervolgens een netwerk gevormd met de gemeenten Voorst, Lochem en Brummen. Als je aangeeft dat je dit als vier gemeenten belangrijk vindt, dan sta je sterker naar andere partijen met wie je het netwerk wilt vormen, zoals de huisartsenorganisaties.’

Zowel het netwerk in Zutphen als de regio Midden-Limburg zetten de afgelopen jaren sterk in op het organiseren van zogeheten gatekeeperstrainingen, waarin professionals gereedschap krijgen om suïcidegedachten bij mensen in een vroeg stadium te herkennen en bespreekbaar te maken. In Midden-Limburg werden de afgelopen jaren zo’n 360 professionals getraind. ‘In het begin waren dat vooral medewerkers van de GGD en de ggz’, vervolgt Ferrière. ‘Maar op een gegeven moment krijg je meer bekendheid en gaan ook andere organisaties deelnemen. We hebben nu ook gatekeepers bij welzijnsorganisaties, de politie, bibliotheken en het onderwijs.’

Ook in Zutphen breidt de training zich als een olievlek uit. Biemond: ‘Na een tijdje gaat het rondzingen dat je er echt iets van opsteekt. Er zijn inmiddels onder meer Wmo-medewerkers, sociaal werkers en medewerkers van een Herstelcentrum getraind.’

Beide gemeenten zet(t)en ook in op publiekscampagnes. Zo stond in Weert begin 2024 het (bekende) kunstwerk Stille Strijd van Saskia Stolz drie weken op de markt. Partnerorganisaties organiseerden in dezelfde periode evenementen rondom mentale gezondheid en suïcide. Ferrière stond zelf een aantal keer bij een kraam waar mensen in gesprek konden gaan over het onderwerp. ‘En dan merk je dat de behoefte om erover te praten heel groot is. Er ontstonden hele waardevolle gesprekken.’ In Zutphen vroeg de gemeente de GGD onder meer om voorlichting te geven op de lokale Pride omdat LHBTQ’ers tot een van de risicogroepen behoren.

Briljante zet

In hoeverre kan de Wet Integrale Suïcidepreventie echt impact maken en ervoor zorgen dat de cijfers daadwerkelijk omlaag gaan? De wet is in ieder geval wereldwijd een unicum, zegt Derek de Beurs, onder meer onderzoeker en docent suïcidepreventie aan de UvA. ‘Dat je mentale gezondheid en suïcide zo op de kaart zet, is een briljante zet om aan preventie te doen en het onderwerp op de agenda te houden. Dat vind ik er heel sterk aan.’ Maar of de suïcidecijfers hiermee daadwerkelijk te beïnvloeden zijn, betwijfelt hij. ‘Suïcide is heel complex, vanuit de wetenschap weten we niet goed hoe we die cijfers kunnen beïnvloeden. Het enige dat we zeker weten, is dat de cijfers stijgen tijdens een economische recessie.’

Suïcide is in vele gevallen een sociaal maatschappelijk probleem, vervolgt De Beurs. De meeste mensen die een suïcidepoging doen, willen niet dood. Het is vaak een manier om met een onhoudbare situatie om te gaan. Mensen met schulden zijn bijvoorbeeld een van de risicogroepen. Maar schuldhulpverleners alleen trainen in gesprekken over suïcidale gedachten, is dweilen met de kraan open, meent hij. ‘Je kunt mensen wel leren om in paniekmomenten anders te reageren. Maar ik zou me vooral richten op hoe je de situatie kunt veranderen en mensen uit de schulden kunt helpen.’

Hetzelfde geldt voor een andere risicogroep, het groeiende aantal suïcides onder jongeren. De Beurs adviseert om bij deze groep niet te focussen op hoog-risico casussen maar in te zetten op een breed mentaal gezondheidsprogramma. ‘Hoe zorg je ervoor dat jongeren meer verbondenheid voelen en minder prestatiedruk ervaren? Hoe zorg je ervoor dat ze meer zekerheid hebben.’

Versnipperde zorg

Als het puur om het terugdringen van het aantal suïcides gaat, adviseert De Beurs gemeenten om sterk in te zetten op het moeilijker bereikbaar maken van middelen (zoals verminderde toegang tot het spoor) en het direct inzetten van nazorg na een suïcidepoging. De kans dat iemand een tweede poging doet, is namelijk hoog. ‘Voor deze twee interventies bestaat de meeste evidentie. Alhoewel die nazorg, bijvoorbeeld in een ziekenhuis, ook moeilijk te implementeren is vanwege schotten in de zorg.’

Hetzelfde geldt voor de netwerkzorg, waar 113 en andere deskundigen, veel van verwachten. De ideale situatie is dat de medewerkers in de verschillende (zorg)domeinen goed met elkaar samenwerken en makkelijk naar elkaar kunnen doorverwijzen. In Australië zijn daar met het zogenaamde Lifespan model goede ervaringen mee opgedaan. Het aantal suïcides en de pogingen daartoe gaan daadwerkelijk gestaag omlaag. De Beurs vindt dat in Nederland echter geen reëel scenario omdat de zorg te versnipperd is.

Dat is voor beleidsmedewerker Mieke Biemond van de gemeente Zutphen herkenbaar. Een doorverwijzing naar de ggz vanuit bijvoorbeeld het sociaal domein verloopt via de huisarts. En dan kan het lang duren voordat iemand hulp krijgt. Biemond: ‘Maar niet iedereen heeft ggzhulp nodig. Een gesprek met een gatekeeper of een naaste kan ook helpend zijn. Daarom hebben we onder meer ingezet op laagdrempelige hulp waar wel makkelijk naar verwezen kan worden, zoals lotgenotengroepen in de Herstelcentra. Er is echter nog een weg te gaan om goede nazorg na een suïcidepoging te realiseren.’

In de regio Midden-Limburg zijn de suïcidecijfers de afgelopen vijf jaar gelijk gebleven, meldt wethouder Michèle Ferrière. ‘Maar misschien waren ze wel gestegen als we niks gedaan hadden. Ik geloof in elk geval in onze aanpak’, zegt ze. ‘De dingen die we doen, dragen bij aan het bespreekbaar maken van mentale gezondheid. De reden waarom mensen suïcide plegen, is zo breed dat je de hele basis moet versterken. Uiteindelijk hoop je dat er, als laatste stap in die piramide, minder mensen overlijden door suïcide.’