Overslaan en naar de inhoud gaan

Hoe gemeenten inwoners opzadelen met onnodige bijstandsschulden

Meer dan 286.000 mensen hadden in 2022 een openstaande bijstandsschuld bij hun gemeente, met een opgetelde waarde van 1,4 miljard euro

Persoon zit aan een bureau tussen verspreide bonnetjes en papieren, met een rekenmachine en een pen naast zich.
- Beeld: Shutterstock

Gemeenten trekken inwoners met een laag inkomen vaak zelf in de schulden. Meer coulance en een beter aanvraagproces voor de bijstand verkleinen de kans dat uitkeringsontvangers later forse bedragen moeten terugbetalen.

De inleverdatum van het inkomstenbriefje gemist, een administratieve fout, een gift verzwegen, of een vakantie of verandering in de woonsituatie niet gemeld? Voorheen konden dergelijke missers een bijstandsgerechtigde duur komen te staan. Mogelijk volgde dan terugvordering, een boete of, in het uiterste geval, opschorting of stopzetting van de uitkering. Vaak is het water naar de zee dragen, stelt armoedewethouder Samir Toub (PRO) van Eindhoven. Want die inwoners moeten ook weer uit de schulden geholpen worden. Niemand die volgens hem beter wordt van een rigide opstelling van de gemeente. ‘We hebben liever dat mensen weer perspectief zien’, zegt hij.

Kleine uitglijders

Inmiddels is landelijk geaccepteerd dat kleine uitglijders niet automatisch tot zware sancties leiden. Met verbeterde regelgeving wil het kabinet voorkomen dat bijstandsschulden oplopen. Gemeenten krijgen meer ruimte voor maatwerk en coulance, rekening houdend met persoonlijke omstandigheden van (voormalig) uitkeringsgerechtigden. Besluiten over aflossing of kwijtschelding van bijstandsschulden laat het kabinet grotendeels aan gemeenten zelf, waardoor lokale beleidsvrijheid overeind blijft.

Schone lei

Dat past precies in het straatje van Eindhoven, zegt Toub. Volgens hem kijkt zijn gemeente in het sociaal domein eerst naar effecten van beleid, onder meer bij de invordering van bijstandsschulden. Inwoners die aantoonbaar meewerken aan een betalingsregeling, mogen rekenen op welwillendheid en – onder voorwaarden – afboeking van restschulden. Dat ligt volgens de wethouder in het verlengde van ‘werken volgens de bedoeling’. ‘Uitzichtloze betalingsregelingen leiden nergens toe. Waar mogelijk bieden we inwoners een schone lei.’

Het belangrijkste overheidsnieuws van de dag

Schrijf je in voor de Binnenlands Bestuur nieuwsbrief

Dubieuze debiteuren

Recenter besloot Eindhoven inwoners met bijstandsschulden zélf te benaderen. Een aanvraag voor kwijtschelding hoeft niet meer. De gemeente speurt in de systemen naar bijstandsschulden en zoekt contact met inwoners, vaak nog voor die zelf aan de bel trekken. Het bereik van de regeling is daardoor vergroot, evenals het totaal aan kwijtgescholden vorderingen, vertelt de wethouder. ‘Van 1.100 inwoners met een openstaande vordering zijn schulden kwijtgescholden, opgeteld met ongeveer een waarde van 2,5 miljoen euro.’ Het benodigde geld komt uit de Voorziening Dubieuze Debiteuren.

Probeersel

De begrotingsbehandeling 2027 is ten tijde van het gesprek met Binnenlands Bestuur nog niet afgerond, maar de wethouder ziet niet gauw gebeuren dat er een streep gaat door het huidige debiteurenbeleid. ‘Voor veel huishoudens heeft de regeling echt een positief effect. Juist bij mensen die financieel, psychisch, fysiek of praktisch niet in staat zijn om aan strenge regels te voldoen. Hun gezondheid lijdt onder geldproblemen.’ Toub is tevreden over het effect van de regeling, die ten tijde van de start nog een probeersel was.

Renteloze lening

Het vangnet van de bijstand dat inwoners bestaanszekerheid moet bieden, zet uitkeringsontvangers vaak onbedoeld op achterstand, zien de Leidse economen Ernst-Jan de Bruijn en Heike Vethaak. De Participatiewet verplicht gemeenten bij een trage afhandeling van een bijstandsaanvraag een voorschot te verstrekken aan de inwoner, in de vorm van een renteloze lening. Zo wordt voorkomen dat aanvragers hun eerste levensbehoeften niet kunnen betalen.

Het belangrijkste overheidsnieuws van de dag

Schrijf je in voor de Binnenlands Bestuur nieuwsbrief

Lucht geven

Het lijkt een oplossing die lucht geeft, maar ook een die soms op termijn averechts kan uitpakken. ‘Bijstandsleningen maken mogelijk dat noodzakelijke uitgaven gedaan kunnen worden, maar moeten worden terugbetaald door de kleine groep wiens bijstandsaanvraag afgewezen wordt, of in het uitzonderlijke geval dat een te ruim voorschot is betaald. Een deel daarvan blijft met een schuld zitten’, zegt De Bruijn. Dat wordt volgens hem wel over het hoofd gezien en moet naar zijn idee beter worden gecommuniceerd.

Financiële stress

Meestal wordt zo’n voorschot bij de allereerste definitieve uitbetaling van de bijstandsuitkering in één klap verrekend. Dat veroorzaakt niet alleen financiële stress, maar kan er ook toe leiden dat mensen wel drie keer nadenken voor ze bij de gemeente aankloppen voor een bijstandsuitkering.

Molensteen

Leningen voor bijzondere bijstand voor onverwachte, noodzakelijke kosten dwingen inwoners met een laag inkomen vaak tot langdurig terugbetalen. In gemeenten waar bijzondere bijstand geen gift is maar een lening, pakt dat uit als een molensteen; voor menig huishouden het begin van een langdurig schuldenprobleem – als er niet ook al andere schulden zijn.

Kluwen van het toeslagenschandaal

In het bijzonder bijstandsschulden hadden de interesse van De Bruijn en Vethaak. Volgens de twee ging in onderzoeken veel aandacht naar de effecten van re-integratieverplichtingen, terugvorderingen en sancties. Kortom, de meer repressieve kant van de Participatiewet. Over de oorzaken van bijstandsschulden was weinig bekend, net zomin als over de effecten van kwijtschelding. Dat verbaasde hen, want in geld uitgedrukt gaat de som van alle bijstandsschulden ongeveer gelijk op met het complete bedrag van de veelbesproken openstaande toeslagenschulden. Bijstandsschulden zijn deels inherent aan het bijstandssysteem, zeggen de economen. Waar de kluwen van het toeslagenschandaal nauwelijks te ontwarren blijkt, biedt de omgang met bijstandsschulden volgens hen eenvoudiger aanknopingspunten voor lokale keuzes.

Coronaschulden

Meer dan 286.000 mensen hadden in Nederland een openstaande bijstandsschuld bij hun gemeente, met een opgetelde waarde van 1,4 miljard euro (cijfers december 2022). Dat komt neer op één op de vijf bijstandsgerechtigden. De gemiddelde schuld bedroeg 6.600 euro, ongeveer het bedrag van een half jaar bijstand voor een alleenstaande. Twee derde had een schuld boven de 1.000 euro en bij bijna 15 procent lag het schuldbedrag boven de 10.000 euro. Een vertekend beeld, omdat een fors deel van de bijstandsschulden uit de onderzochte periode langlopende leningen en coronaschulden betreft. Dat aandeel weglatend heeft de grootste groep debiteuren (ongeveer een vijfde) een vordering van tussen 1.000 en 2.500 euro openstaan. Meer dan de helft van de bijstandsschulden blijft onder de 2.500 euro.

Schuldpieken

Vooral rond het begin en het einde van een bijstandsuitkering ontstaan schuldpieken, zien Vethaak en De Bruijn. Na een onvolledige aanvraag waar niet vlot een beslissing uit rolt, kan de maximale beslistermijn van acht weken worden verlengd en wordt het eerdergenoemde voorschot overgemaakt. ‘Ten tijde van het eind van de uitkering volgen verrekeningen die administratieve verwerkingstijd vragen en problematisch kunnen zijn’, aldus Vethaak.

‘Boodschappenaffaire’

Om meer kijk te krijgen op lokale verschillen in bijstandsschulden en de rol van beleid daarop, onderzochten de economen bijstandsschulden in Amsterdam, Utrecht, Rotterdam en Den Haag. Ze kozen de vier grootste steden omdat daar ongeveer 30 procent van alle personen met bijstandsschulden woont. Vanaf 2015 kroop de curve van het totaal aan bijstandsschulden in Nederland licht omhoog, terwijl Rotterdam en Den Haag een steilere opwaartse lijn hadden. Medio 2020 lieten die steden opeens een scherpe dip zien. Dat kwam niet alleen door een mildere houding tegenover bijstandsgerechtigden, maar ook door afboeking van verjaarde vorderingen en de onmogelijkheid om tijdens de coronapandemie inwoners te ontvangen of op huisbezoek te gaan. De Bruijn is overtuigd dat ook een omslag in het lokale beleid naar meer preventie en maatwerk een rol speelde, mede onder invloed van de beruchte ‘boodschappenaffaire’ en het toeslagenschandaal.

Repressief of ruimhartig

Wat opviel is dat in Amsterdam al in 2013 de daling inzette. Relatief repressief beleid (zoals voorheen in Rotterdam en Den Haag) of een ruimhartiger interpretatie van de Participatiewet (zoals in Amsterdam en Utrecht) maakt veel uit, weet Vethaak. ‘Een bijstandsgerechtigde in Rotterdam had eind 2023 ongeveer tweeënhalf keer meer kans op bijstandsschulden dan iemand in Amsterdam’, maakte hij op uit de vergelijking.

Lees het volledige artikel in Binnenlands Bestuur nummer 20. Deze editie verscheen woensdag 18 november 2026

Politiek-bestuurlijke sensitiviteit

Politiek-bestuurlijke sensitiviteit

Als beleidsmedewerker of bestuurder in het sociaal domein navigeer je voortdurend tussen wettelijke kaders, politieke verwachtingen en de belangen van kwetsbare inwoners. Weet jij hoe je in dat spanningsveld effectief beleid maakt én draagvlak creëert voor maatwerk en coulance? Ontwikkel je politiek-bestuurlijke sensitiviteit en leer hoe je besluitvorming beïnvloedt zonder formele macht.

schrijf u vandaag nog in

Plaats als eerste een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

Melden als ongepast

Door u gemelde berichten worden door ons verwijderd indien ze niet voldoen aan onze gebruiksvoorwaarden.

Schrijvers van gemelde berichten zien niet wie de melding heeft gedaan.

Bevestig jouw e-mailadres

We hebben de bevestigingsmail naar %email% gestuurd.

Geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer je spam folder. Niet in de spam, klik dan hier om een account aan te maken.

Er is iets mis gegaan

Helaas konden we op dit moment geen account voor je aanmaken. Probeer het later nog eens.

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in