Geen wetswijziging maar een cultuuromslag

Niet zo lang geleden had één op de twintig kinderen enige vorm van jeugdhulp nodig. Nu krijgt één op de zeven kinderen professionele hulp. Met het wetsvoorstel Reikwijdte wil demissionair staatssecretaris Thielen de enorme toename van het beroep op lichte jeugdzorg (faalangsttraining, dyslexiezorg) ombuigen. Te duur en eigenlijk niet nodig. Daarvoor is naast een wet vooral een cultuuromslag nodig. En dat is nog niet zo eenvoudig.

De gedragseconomen Gneezy en Rustichini deden eens onderzoek naar een kindercrèche in Haifa, Israël. Daar had men een hardnekkig probleem: sommige ouders kwamen regelmatig hun kinderen te laat ophalen. Het bestuur van de crèche bedacht daarom een boetemaatregel. Wat bleek? Het aantal ouders dat hun kinderen te laat ophaalde, nam niet af maar toe. Een sociale norm (je komt op tijd, je bent solidair met de leid(st)ers) was vervangen door een prijsprikkel (als ik een tientje betaal, kan ik een half uur later komen).

Maar nu komt pas het echte probleem. Het bestuur van de crèche schrok van de toename en schafte de boete weer af. Dat hielp niet. Het aantal ouders dat hun kinderen te laat ophaalde, bleef onveranderd op het hoge niveau. Er leek definitief iets veranderd aan het verantwoordelijkheidsgevoel van de ouders.

Net als de crèche in Haifa functioneren instituties alleen als zij kunnen bouwen op sterke sociale normen, zoals verantwoordelijkheid, vertrouwen en omzien naar elkaar. In de hele zorg en het onderwijs gold lang datzelfde eenvoudige uitgangspunt: problemen lossen we samen op. Ouders, juffen en meesters, met betrokkenheid van de buurt, vereniging, kerk, scouting, noem het maar op. We spreken elkaar aan, zetten samen de schouders eronder, enzovoort. Dat is niet altijd leuk, maar levert wel het beste resultaat op. In de huidige Jeugdwet wordt terecht nog altijd verwezen naar het primaat van het ‘probleemoplossend vermogen van de samenleving’.

Maar net als het bestuur van de crèche in Haifa probeerde de overheid veelvoorkomende, relatief lichte problemen niet samen op te lossen, maar met een externe prikkel. In het geval van de jeugdzorg: steeds meer professionele zorg. En net als bij de crèche maakte de overheid onbedoeld het probleem alleen maar groter. Steeds minder informele hulp, steeds minder omzien naar elkaar, steeds meer dure zorg. Logisch dus dat onze staatssecretaris – net als het bestuur van de crèche, geschrokken van het effect van de eigen maatregelen – de kraan met professionele hulp nu wat dicht wil draaien.

De vergelijking met het verhaal over de crèche zal evident zijn. Leidt de dichtgedraaide kraan van het jeugdzorgaanbod ook tot de gewenste cultuuromslag?

Het eigenlijke probleem waar staatssecretaris Thielen mee te maken heeft, is bijna onoplosbaar. Zij is het spreekwoordelijke eenkoppige bestuur van de eerdergenoemde crèche. Zij wenst dat mensen zich weer pro-sociaal gaan gedragen, dat zij zorg hebben voor elkaar, voor de gemeenschap en voor kinderen en jongeren die dat nodig hebben. Maar hoe organiseer je dat, hoe dwing je dat af? Heb je daar als overheid de middelen voor? Het antwoord laat zich raden.

Opvallend genoeg zijn er gemeenten waar de hulpvraag lager is en de begroting op orde. Niet omdat zij de zorg daar zo efficiënt hebben georganiseerd, maar omdat het daar blijkbaar lukt om in gezamenlijkheid praktijken te ontwikkelen die aansluiten bij wat mensen daadwerkelijk nodig hebben en wat zij daarbij als gemeenschap zelf kunnen betekenen. Misschien kan de staatssecretaris hier haar inspiratie opdoen voor een volgend wetsvoorstel.

Kees Buitendijk is directeur van Socires, een onafhankelijk centrum voor samenlevingsvraagstukken.
René Peters was eerder lid van de Tweede Kamer voor het CDA en is wethouder in de Hoeksche Waard.
Kees Verhaar is vanuit meerdere functies bekend met het sociaal domein en fellow bij Socires.