Een op de zes Nederlanders voelt zich buitengesloten

15 procent van de Nederlanders van 15 jaar en ouder voelt zich in meer of mindere mate buitengesloten in de samenleving. Dat blijkt uit nieuw onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), gebaseerd op gegevens uit 2024. Het gaat daarbij niet alleen om uitsluiting in het sociale leven, maar ook op het werk en in de maatschappij als geheel. Vooral vrouwen, mensen met een laag inkomen, mensen met een sociale uitkering en migranten ervaren vaker dat zij er niet bij horen.

Het merendeel van de bevolking voelt zich overigens wel verbonden: 78 procent geeft aan zich niet buitengesloten te voelen. Toch is de groep die dat wel ervaart aanzienlijk. Het gevoel van buitensluiting hangt sterk samen met sociaaleconomische positie en met de mate waarin mensen deelnemen aan het sociale en maatschappelijke leven.

Grote verschillen tussen groepen

Vrouwen voelen zich vaker buitengesloten dan mannen: 17 procent tegenover 13 procent. Leeftijd blijkt daarbij geen doorslaggevende factor, maar onderwijsniveau wel. Mensen met basisonderwijs, vmbo of mbo-1 voelen zich duidelijk vaker buitengesloten dan hbo- en wo-opgeleiden. Ook inkomen speelt een belangrijke rol. Bij mensen met een lager inkomen voelt bijna een kwart zich buitengesloten, tegen 13 procent in de hogere inkomensgroep.

Onzekerheid en stigma

Een opvallend groot verschil is te zien bij mensen met een sociale uitkering. Van hen voelt bijna een derde zich buitengesloten. Dat verschil blijft grotendeels bestaan, ook wanneer wordt gecorrigeerd voor inkomen, leeftijd en opleiding. Volgens het CBS wijst dit erop dat naast financiële factoren ook andere mechanismen een rol spelen, zoals onzekerheid, stigma of beperkte toegang tot netwerken.

Ook herkomst doet ertoe. Migranten voelen zich vaker buitengesloten dan mensen die in Nederland zijn geboren. Vooral mensen die zijn geboren buiten Europa ervaren relatief vaak uitsluiting: 24 procent van hen voelt zich buitengesloten, tegenover 13 procent van mensen met een volledig Nederlandse achtergrond.

Sociale contacten cruciaal

Het onderzoek laat zien dat sociale contacten een belangrijke buffer vormen tegen het gevoel buitengesloten te zijn. Mensen die wekelijks contact hebben met familie, vrienden of buren voelen zich aanzienlijk minder vaak buitengesloten dan mensen die die contacten missen. Wie geen regelmatig contact heeft met zowel familie als vrienden, loopt een duidelijk hoger risico op buitensluiting.

Betaald werk blijkt eveneens van groot belang. Mensen met betaald werk voelen zich het minst vaak buitengesloten. Bij mensen zonder werk is dat gevoel bijna twee keer zo sterk aanwezig. Deelname aan verenigingen en vrijwilligerswerk lijkt op het eerste gezicht ook samen te hangen met minder buitensluiting, maar dit effect verdwijnt grotendeels wanneer rekening wordt gehouden met verschillen in inkomen, opleiding en herkomst.

Contact buiten de sociale bubbel

Het CBS onderzocht ook of contact met mensen buiten de eigen ‘sociale bubbel’ – bijvoorbeeld van een andere leeftijd, herkomst of opleidingsniveau – bijdraagt aan een sterker gevoel van verbondenheid. Dat blijkt inderdaad het geval te zijn. Mensen die wekelijks contact hebben met mensen die duidelijk van hen verschillen, voelen zich minder vaak buitengesloten dan mensen die dat niet hebben.

Toch is het effect minder groot dan vaak wordt verondersteld. Contact met familie en vrienden is minstens zo belangrijk als contact met mensen buiten de eigen kring. Volgens de onderzoekers onderstreept dit dat zowel hechte banden als overbruggende contacten nodig zijn voor sociale samenhang.

Aandachtspunt voor beleid

De bevindingen zijn relevant voor overheden en maatschappelijke organisaties die werken aan inclusie en sociale cohesie, stellen de onderzoekers. Het onderzoek maakt duidelijk dat meedoen niet automatisch betekent dat mensen zich ook erbij voelen horen. Vooral groepen met een kwetsbare sociaaleconomische positie lopen het risico zich structureel buitengesloten te voelen. Gerichte aandacht voor werk, inkomen en betekenisvolle sociale contacten blijft daarom volgens de onderzoekers belangrijk.