De Omgevingswet is helemaal geen ramp

Volgens Geerten Boogaard in BB 02 is de Omgevingswet een ramp. Hij vindt dat er geen betere positie voor de gemeenteraad is ontstaan. De rol van de raad bij omgevingsvisies en programma’s is onduidelijk. Het bindend advies zaait verwarring. De Omgevingswet zou wel bijdragen aan de democratie, maar een hekel hebben aan politiek.

Ik zie dat anders. Anno 2026 zitten we in een tijdperk van liminaliteit: het oude werkt niet meer en het nieuwe is er nog niet. Er zijn nog maar weinig echt sturende omgevingsvisies, die geëvalueerd kunnen worden. Er zijn weinig gebiedsgerichte programma’s en locatiegerichte omgevingsplanregels ‘nieuwe stijl’. Voor gebruikers is er dus nog niet veel veranderd. Behalve dan het werken met een digitaal stelsel.

Aanvankelijk was het zo geregeld, dat de gemeenteraad wel zou kunnen piepen en blaffen, maar niet bijten. Pogingen het wetsvoorstel te verbeteren slaagden niet. Pas in 2019 zorgde een amendement bij de Invoeringswet ervoor dat de gemeenteraad zichzelf tot bindend adviseur kon benoemen bij wat de omgevingsvergunning buitenplanse omgevingsplanactiviteit (bopa) was gaan heten. Toen al was voorspelbaar dat er na inwerkingtreding van de Omgevingswet veel van dit soort afwijkingsbesluiten zouden volgen. Het amendement was dus belangrijk voor gemeenteraden. Zij moesten bepalen waarover zij bij deze adviesrol wilden gaan, maar dat tegelijkertijd ook werkbaar houden en er liefst terughoudend mee zijn.

Afwijken van vastgestelde regels blijft door de maatschappelijke dynamiek nodig, ook onder de Omgevingswet. Dit vooral juridisch blijven aanpakken leidt echter tot schijnrechtszekerheid. Dat is slecht voor het vertrouwen in de overheid. Daarom is er aanvullende sturing nodig vanuit waarden, kwaliteiten en doelen: precies wat de Omgevingswet wil met de kerninstrumenten en waarvoor het plaatje van de beleidscyclus is bedacht. Dat vraagt van een gemeenteraad om een sturende omgevingsvisie vast te stellen, het uitvoeren van maatregelen uit programma’s door het college te controleren en om periodiek te evalueren of de beleidsdoelen wel worden gehaald. Maar let wel: werkprocessen voor evalueren, monitoren en bijstellen waren geen praktijk en zijn dat nog steeds niet.

Om dit te kunnen zijn afspraken tussen gemeenteraad en college nodig welke programma’s (met name voor gebieden) gewenst zijn en hoe de gemeenteraad daarbij vroegtijdig en informeel wordt betrokken. Een gebiedsprogramma is daarbij een kans voor de gemeenteraad en geen bedreiging. Bopa’s dragen dan bij aan de in programma’s beschreven kwaliteiten. Participatie gaat dan over inhoud en toekomst en maakt afwijkingsbesluiten voorspelbaar.

Raadsleden moeten hiervoor meer hun controlerende rol pakken, ongeacht of dat om de eigen beleidsdoelen of om die van het college gaat. Boogaard betwijfelt of zij dat kunnen, omdat het lekenbestuur betreft. Dat is terecht… als de raad dat zelf en alleen moet doen. Daar moeten griffiers de raad bij helpen. Er zijn bijvoorbeeld afspraken nodig over hoe politieke instrumenten, zoals de informatieplicht, worden ingezet. Het college kan de inhoud van programma’s samen met de raad vormgeven. De ambtelijke organisatie kan er gericht aan werken. Raad, college en ambtelijke organisatie kunnen evaluatie op drie momenten organiseren: vooraf, tussendoor en afsluitend. Mogelijk kan een rekenkamer hen daarbij helpen.

Momenteel is er voor gebruikers, waaronder raadsleden, nog niet veel veranderd. Dat verklaart waarom zij nu het bindend advies aangrijpen om grip te houden en tegelijkertijd verward en teleurgesteld zijn over hoe dat gaat. Dat is bij de huidige stand vanzaken misschien wel logisch. Het is dus vroeg om de Omgevingswet nu al een ramp te noemen. Laten we aan verbetering werken en na 2032, als er ‘echte’ omgevingsplannen zijn, kijken waar we dan staan.