Volwaardige samenwerking in de energietransitie krijgt steeds meer vorm

In 2022 publiceerde de Participatiecoalitie het onderzoeksrapport De zoektocht naar volwaardig samenwerken in de warmtetransitie. Op basis van gesprekken met 70 bewonersinitiatieven en hun gemeenten werd duidelijk dat volwaardige samenwerking geen vanzelfsprekendheid is. Afspraken helpen, maar blijven kwetsbaar. Gemeenten worstelen met hun regierol. Bewonersinitiatieven zoeken erkenning, continuïteit en gelijkwaardigheid. Drie jaar later is het tijd om de balans op te maken. Wat zien we terug van deze lessen in de praktijk? Wat is er veranderd sinds 2022? En wat betekent dit voor gemeenten en bewonersinitiatieven die vandaag werken aan de energietransitie?

De kernvraag uit 2022 ‘Hoe werk je volwaardig samen?’ is nog steeds actueel. Tegelijkertijd laten de praktijkvoorbeelden zien dat samenwerking in veel gemeenten concreter en volwassener is geworden. Waar in 2022 vaak sprake was van losse projecten en tijdelijke afspraken, zien we in 2025 vaker langdurige relaties waarin bewonersinitiatieven en gemeenten elkaar als partners benaderen.

De stuurgroep van de Participatiecoalitie is gevraagd hoe zij dit ervaren in de praktijk. Zij merken dat het gesprek is verschoven. Het gaat steeds minder over óf bewoners een rol hebben, en meer over hoe die rol structureel wordt ingebed. Volwaardige samenwerking wordt steeds minder gezien als experiment en steeds meer als randvoorwaarde voor voortgang.

Aansluiten bij het collectief werkt

In de voorbeelden die dit onderschrijven, is een duidelijke rode draad zichtbaar. Succesvolle samenwerking begint bij aansluiting op bestaande gemeenschappen en initiatieven, in plaats van het ontwerpen van participatie vanuit systemen en beleid.

In Hengelo werken gemeente, bewonersinitiatieven en woningcorporaties samen vanuit een gezamenlijke aanpak. Door communicatie af te stemmen en letterlijk samen langs de deuren te gaan, ontstaat vertrouwen en bereik. Deze persoonlijke benadering heeft geleid tot honderden concrete verduurzamingsmaatregelen in de wijk.

Ruimte en mandaat maken het verschil

In Nijmegen, in de wijk Dukenburg, laat de Wijkmakerij zien wat er gebeurt wanneer bewoners niet alleen worden gehoord, maar ook daadwerkelijk mandaat krijgen. Vanuit de gemeenschap worden zogenoemde impactcoalities gevormd rond thema’s als duurzaam wonen, gezondheid en groen. Bewoners, overheid, bedrijven en maatschappelijke organisaties werken hierin samen aan gedeelde doelen.

De kracht van deze aanpak zit niet in één project, maar in het structureel organiseren van ruimte voor initiatief. De energietransitie wordt hiermee onderdeel van een bredere wijkontwikkeling.

Vertrouwen geven

In Leusden en Gooise Meren toont de gemeente op verschillende wijze hun vertrouwen. In Leusden koos de gemeente koos een bottom-up aanpak met onafhankelijke buurtbegeleiders. Met deze onafhankelijke begeleiding en de hulp van technische experts bepaalden bewoners zelf met welke verduurzamingsactiviteiten zij aan de slag gaan. In Gooise Meren is de samenwerking met energiecoöperatie Wattnu vastgelegd in een meerjarig convenant. Dit biedt stabiliteit en wederzijds houvast.

Geef richting en ruimte

In 2022 concludeerde de Participatiecoalitie dat het vastleggen van afspraken helpt, maar voor de lange termijn spannend blijft. Die conclusie is in 2025 nog steeds herkenbaar. De ervaring is: afspraken zijn belangrijk, mits ze ruimte laten voor ontwikkeling.

Succesvolle samenwerkingsovereenkomsten richten zich niet primair op prestaties of dichtgetimmerde processen, maar op gedeelde uitgangspunten en waarden. Duidelijkheid over rollen, planning, proces en financiering geeft houvast, zonder het pionieren te blokkeren. Als die basis op orde is, ontstaat ruimte om samen te leren, fouten te maken, bij te sturen en te groeien. Ondersteuning vanuit de Participatiecoalitie helpt hierbij.

Van sturen naar faciliteren

Gemeenten zijn nog steeds zoekende in hun regierol. Tegelijkertijd is het speelveld veranderd. Bewonersinitiatieven hebben zich bewezen als serieuze en blijvende spelers in de energietransitie. De rol van gemeenten verschuift daarmee van primair sturend naar faciliterend, legitimerend en samenwerkend.

De onafhankelijke impactanalyse die in 2025 is uitgevoerd, bevestigt dat de Participatiecoalitie hieraan bijdraagt door bewonersinitiatieven en gemeenten te ondersteunen bij het vinden van deze nieuwe balans. Niet door oplossingen voor te schrijven, maar door ruimte te creëren voor samenwerking.

Voor gemeenten

Terugkijkend op de afgelopen jaren formuleerde de stuurgroep een aantal adviezen voor gemeenten:

1. Werk domeinoverstijgend
   De energietransitie raakt meer dan energie alleen. Betrek het sociale domein, welzijn, gezondheid en leefbaarheid actief bij de aanpak.
2. Herzie beleid en aanbestedingsmogelijkheden
   Gemeenten zijn vaak opgeleid in een verzorgingsstaat-logica (denken voor bewoners in plaats van met bewoners). Volwaardige samenwerking vraagt om vertrouwen in de kracht van bewoners en ruimte om hen hun eigen processen te laten doorlopen. En vertaal dit in (aanbestedings)beleid dat hiervoor ook de ruimte biedt.
3. Ondersteun langjarig
   Bewonersinitiatieven functioneren effectiever wanneer zij kunnen rekenen op continuïteit in samenwerking en financiering. Dat vraagt om beleid dat verder kijkt dan losse projecten.

Voor bewonersinitiatieven

Ook voor bewonersinitiatieven zijn er duidelijke adviezen die kunnen helpen bij het vormgeven van een goede samenwerking met de gemeente.

1. Blijf doorgaan en zichtbaar
   De impact van initiatieven is groot, ook als die niet altijd direct zichtbaar is. Volhouden loont.
2. Zorg voor een brede vertegenwoordiging
   Een brede achterban vergroot legitimiteit en maakt samenwerking met gemeenten kansrijker.
3. Zoek verbinding en leer van anderen
   Samenwerking met andere initiatieven en ondersteuning via de Participatiecoalitie voorkomt dat het wiel telkens opnieuw wordt uitgevonden.

De conclusie: volwaardige samenwerking vraagt onderhoud

Drie jaar na het onderzoeksrapport uit 2022 is één ding duidelijk: volwaardige samenwerking is geen eindpunt, maar een proces. De voorbeelden laten zien dat het kan, mits er wordt geïnvesteerd in vertrouwen, organisatie en langdurige relaties.

De Participatiecoalitie, bestaande uit Buurkracht, Energie Samen, HIER, LSA bewoners en de Natuur- en Milieufederaties, blijft zich inzetten voor een energietransitie mét en door bewoners, waarin lokaal initiatief en beleid elkaar versterken. Niet door blauwdrukken te bieden, maar door te blijven leren van wat in de praktijk werkt. Altijd met oog voor lokaal eigendom, natuurwaarden en maatwerk dat werkt voor iedereen.