Gemeentes laten nog veel geld liggen in transitie naar circulaire economie

Auteur kennisbijdrage: André Hekma, Arcadis.

Jaarlijks kunnen we 140 miljoen euro extra investeren in circulair bouwen, zonder dat de kapitaallasten stijgen. Dat is een aanzienlijk bedrag en ik licht graag toe hoe dit kan. Door te kiezen voor losmaakbaarheid en circulaire, biobased materialen en producten realiseren we een minimale restwaarde van circa 5 procent bij renovaties en 10 procent bij nieuwbouw. Overheden besteden jaarlijks ongeveer 1,8 miljard euro aan nieuwbouw en 1,4 miljard euro aan renovatie van maatschappelijk vastgoed. Wanneer we uitgaan van een afschrijving over veertig jaar, een gemiddelde rente van 1,5 procent en gelijkblijvende kapitaallasten, levert het benutten van restwaarde een extra investeringsruimte op van 140 miljoen. Hierdoor stijgt de totale jaarlijkse investering van 3,2 miljard naar 3,34 miljard euro maar blijft de jaarlijkse druk op de begroting exact hetzelfde!

Het circulaire spel wordt met lineaire regels gespeeld [1]. En dat is zichtbaar in de progressie die we maken in de transitie naar een circulaire economie. Volgens het PBL [2]  bevindt Nederland zich nog niet in de versnellingsfase van de circulaire transitie en lukt het onvoldoende om het grondstoffengebruik fors te verminderen. Het doel om in 2030 het gebruik van mineralen, metalen en fossiele grondstoffen te halveren, lijkt niet haalbaar. Financiële prikkels zijn nodig om de circulaire economie te laten doorbreken.

In contrast met de noodzaak om juist meer te doen is een halvering te zien van de budgetten in het nieuwe nationaal programma circulaire economie (NPCE). De budgetten van decentrale overheden zijn met name op projectbasis georganiseerd en is dus geen eenduidig beeld van te geven maar schattingen leveren geen hoopvol beeld op dat hier de noodzakelijke push richting circulaire economie definitief gegeven wordt. De vraag is of dat ook realistisch is.

Hoopgevend is dan ook de ontwikkeling van een aantal gemeentes om circulair beleid aan te jagen door te rekenen met restwaarde. Hiermee kan onder (circulaire) voorwaarden niet afgeschreven worden naar nihil maar naar een circulaire restwaarde, passend bij een circulaire economie. De potentie is enorm als alle gemeentes in Nederland het voorbeeld van onder andere gemeente Utrecht, Leeuwarden en Heerenveen volgen, ruim 140 miljoen. Een enorm bedrag, zeker als dat in perspectief gezet wordt tegen de huidige uitgave om richting een circulaire economie te komen van de rijksoverheid, namelijk 120 miljoen. [3] Rekenen met restwaarde kan daarmee ruim een verdubbeling opleveren van het budget voor een circulaire economie.

Niet alleen extra financiële middelen zijn belangrijk om de circulaire economie aan te jagen. Het feit dat circulair denken en waarderen meer dan alleen een onderwerp is van de duurzaamheidsadviseur maar vast onderdeel is van afdelingen financiën en projecten zorgt voor breder gedragen transitie.

Het ingeschatte potentieel is in onze huidige lineaire economie. Indien de algemene aanbevelingen van KPMG [4] worden toegepast is een veel hoger restwaarde percentage te verwachten. Door de externaliteiten te beprijzen stijgt de materiaalprijs en blijft er een groter percentage restwaarde over. Een verschuiving in het belastingsysteem van arbeid naar materiaal heeft zelfs twee voordelen. Allereerst stijgen de materiaalprijzen zoals hierboven genoemd maar daarnaast dalen ook de arbeidskosten wat een correctiefactor behoeft in een restwaarde berekening. Het potentieel zou in een circulaire economie dus nog wel eens veel hoger kunnen zijn.

Rekenen met restwaarde biedt dus én een enorme financiële impuls, draagt bij aan brede participatie aan de transitie naar een circulaire economie, de methodieken zijn reeds beschikbaar én de potentie is erg conservatief dus biedt ruimte voor groei. Alle redenen dus om als gemeente hier mee te starten!

[1] Roadmap circulair financieren [2] Integrale Circulaire Economie Rapportage [3] Uitgaven Begroting 2025: Circulaire Economie  [4] Kansrijke financiële prikkels voor de circulaire economie

* Bedragen om de potentie te berekenen zijn schattingen, uitgangspunt 1.8 miljard jaarlijkse uitgave aan nieuwbouw en 1.4 miljard jaarlijkse uitgave aan renovaties.