Misbruik in de lokale en nationale politiek

De donkere dagen na kerst zijn jaarlijks een goede gelegenheid om heilige huisjes op te ruimen. Eerder kon de uitbreiding van het lokale belastinggebied naar de rommelzolder voor geloofsartikelen en vorig jaar bleek dat het concept eerste overheid inmiddels meer kwaad dan goed doet. Dit jaar moeten we het hebben over ministers en wethouders die weigeren antwoorden te geven omdat een zaak onder de rechter is.

Op het eerste oog heeft zo’n antwoord de schijn van staatsrechtelijke zuiverheid. Het kan zelfs in potjeslatijn worden geherformuleerd als het sub judice-beginsel en het staat zwart op wit in het Blauwe Boek dat nieuwe ministers krijgen om hen te waarschuwen voor waar ze aan begonnen zijn: ‘Het is goed gebruik dat leden van het kabinet zich niet uitspreken over rechterlijke uitspraken of over de inhoud van een zaak die onder de rechter is.’ En omdat lokale en centrale omgangsvormen steeds meer naar elkaar toe groeien, zijn er ook steeds meer wethouders die zich plechtig op de rechter beroepen om geen antwoord te geven.

Maar slaat het juridisch ergens op? Dat valt tegen. Echt verboden is het alleen in de Angelsaksische landen omdat het met juryrechtspraak te maken heeft. Wie nog twaalf onbevooroordeelde burgers wil vinden voor een jury, moet niet van overheidswege alvast allerhande opvattingen ventileren. In landen met professionele rechtspraak, zoals het onze, zullen rechters niet van de juridische leg raken als een wethouder zijn besluit publiekelijk blijft verdedigen. Alleen de strafrechtelijke onschuldpresumptie stelt grenzen. Wie nog wat lelijks over Marco Borsato wil zeggen, kan beter geen publiek ambt zoeken.

Hoewel het sub judice-beginsel dus geen juridische functie heeft in de Nederlandse rechtsorde, leent het zich wel voor misbruik in de politieke verhoudingen. Want net als het mantra dat men ‘geen antwoord geeft op als-dan-vragen’ . vaak ingeleid met de wonderlijke opmerking ‘u weet dat ik’ . is ook de formule om geen commentaar te leveren op l opende zaken een welkome vluchtheuvel bij kritische vragen. Nadat minister Faber met één pennenstreek en per direct de subsidie onder Vluchtelingenwerk wegtrok en die organisatie verbouwereerd naar de rechter stapte, weigerde ze doodleuk om haar besluit in de Kamer te verdedigen. Reden? De zaak was onder de rechter. Bron? Het Blauwe Boek.

Welbeschouwd is het eigenlijk gek dat bestuurders hun besluiten niet meer zouden hoeven verdedigen als er een procedure is aangespannen. Juist wel, zou je kunnen zeggen. Niet de luiken sluiten voor publieke verantwoording en dure advocaten op burgers afsturen, maar juist inhoudelijk uitleggen waarom een besluit ondanks de procedure in stand moet blijven. Dat kan prima zonder de rechter te diskwalificeren.

Vorig weekend verbood burgemeester Onno Hoes een kerkdienst in een besloten plaats . juridisch zo’n beetje de heilige graal van de godsdienstvrijheid. Hij liet bovendien de politie binnenvallen terwijl de plechtigheid nog aan de gang was en wierp zich even later op als een gewapende handhaver van het bestemmingsplan. Maar op één punt had hij het staatsrecht wel begrepen: je mag je in de raad en in de media blijven verdedigen, ondanks dat de vraag of het hier alleen maar om een evenement ging nu aan de rechter is.

Wie in zo’n geval wel op de handen moeten blijven zitten, zijn de Kamerleden. Want voor de uitoefening van de eigenstandige bevoegdheden is een burgemeester verantwoording schuldig aan de gemeenteraad. Kamerleden zijn natuurlijk ook verontwaardigd, maar die kunnen de minister alleen op diens systeemverantwoordelijkheid aanspreken.

Iedereen die vorig jaar vond dat Geert Wilders de Tweede Kamer niet mocht misbruiken voor zijn hetze tegen burgemeester Halsema, zou ook nu eerst moeten wachten op wat de gemeenteraad van Tilburg hiervan vindt. Niet omdat de rechter nog aan het woord komt, maar omdat de gemeenteraad eerst aan zet is. Het sub-judice-beginsel kan dus naar de rommelzolder. En het is tijd voor een nieuw beginsel: sub concilio municipali.