‘Laat rechter in gemeenteraad en Staten’

Rechters moeten onder bepaalde voorwaarden lid kunnen zijn van een gemeenteraad of provinciale staten. Zij zijn namelijk ‘burger’ en die komt het grondwettelijk vastgelegde passief kiesrecht toe. Zij dienen erbij wel rekening te houden met hun ambt en zich verschonen als schijn van vooringenomenheid of belangenverstrengeling kan ontstaan.

Behandeling aanhouden

Dit adviseert de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR) aan staatssecretaris Claudia van Bruggen van Justitie en Veiligheid. Bij de Eerste Kamer ligt al even een wetsvoorstel over de onverenigbaarheid van het rechterschap met het lidmaatschap van de Eerste of Tweede Kamer of het Europese parlement. Maar vorig jaar nam de Tweede Kamer nipt (73-72) het amendement-Helder aan, waarin rechters ook werden uitgesloten van het lidmaatschap van een gemeenteraad en Provinciale Staten, zelfs nadat de Raad van State (en het kabinet) er al negatief over had geadviseerd. Een meerderheid van de Eerste Kamer wilde vervolgens de behandeling van het wetsvoorstel aanhouden, omdat het mogelijk een inbreuk vormt op het passief kiesrecht, wat wordt beschermd door de Grondwet en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Niet-proportionele inbreuk

De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid vroeg de staatssecretaris vorig jaar september of zij reparatiemogelijkheden ziet. In april van dit jaar liet Van Bruggen op haar beurt weten dat artikel 4 van de Grondwet over het passief kiesrecht ‘beperkingen en uitzonderingen bij wet toestaat’. ‘Ik heb uw vraag dan ook zo begrepen dat mogelijk sprake is van een niet-proportionele inbreuk op het passief kiesrecht.’ Met de minister samen heeft ze besloten om een novelle in procedure te brengen die de strekking van het bewuste amendement schrapt. De novelle is in consultatie gegaan en onlangs is deze gesloten.

Amendement breed ontraden

Van Bruggen had in april ook de NVvR om advies gevraagd. De Raad van State had eerder namelijk niet alleen het amendement afgeraden, maar ook geconstateerd dat andere betrokken partijen in het geheel niet waren geconsulteerd. Alleen de Raad voor de rechtspraak bracht op eigen initiatief een negatief advies uit. Ook het kabinet had het amendement dus ontraden, net als de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden en Statenlid.nu in een gezamenlijke brief aan de minister van BZK.

Instrument van verschoning

De NVvR schrijft dat het vanzelfsprekend is dat rechters geen lid mogen zijn van het (Europees) parlement, gezien de verhoudingen in de trias politica, maar lidmaatschap van de gemeenteraad of Provinciale Staten wel mogelijk moet blijven. ‘Dat rechters daarbij rekening houden met hun ambt en zich verre houden van zaken waarin de schijn van vooringenomenheid of belangenverstrengeling zou kunnen worden aangevoerd, spreekt voor zich.’ Concreet betekent dit dat een rechter geen recht spreekt in de regio waarin de betrokken gemeente of provincie zetelt en geen zaken behandelt waarin de betrokken gemeente of provincie partij is, aldus de NVvR. Het verschoningsinstrument is daarbij afdoende, constateerde de Raad van State ook al.

Zich terugtrekken

Dat uit een eventueel lidmaatschap van een gemeenteraad blijkt van welke politieke beweging de rechter als burger deel uitmaakt, is volgens de NVvR geen beletsel voor de onafhankelijkheid en onpartijdigheid als rechter. ‘Het is primair aan de rechter zelf daarmee prudent om te gaan.’ In de Rechterscode staat ook dat rechters geen zaken behandelen waarin zij zelf twijfelen aan hun onpartijdigheid of waarin zij de schijn van partijdigheid zouden kunnen oproepen. ‘Zij trekken zich terug als een van de partijen gerechtvaardigd twijfelt aan hun onpartijdigheid.’

In gesprek blijven

De vereniging sprak zich overigens in 2018 al uit tegen de combinatie van rechterschap met het lidmaatschap van de Tweede of Eerste Kamer vanwege de trias politica, maar vond toen ook al niet dat deze redenering zonder meer kon worden doorgetrokken naar het lidmaatschap van de gemeenteraad, provinciale staten (PS) of een waterschap. De vereniging vindt het verder goed dat de machten ‘zich elk bewust zijn en blijven van hun bijzondere en essentiële rol in de democratische rechtsstaat en daarover met elkaar in gesprek blijven’. ‘Dat de rule of law geen rustig bezit is, is de afgelopen jaren alleen maar helderder geworden.’

Kritiek op rechters

De NVvR ziet in buiten- en binnenland dat de verhoudingen tussen wetgevende en rechterlijke macht soms op scherp worden gesteld. ‘Onmiskenbaar komt de onafhankelijke positie van de rechter, ook in Nederland, steeds verder onder druk te staan. Ook politici uiten regelmatig kritiek op rechterlijke uitspraken of stellen de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van rechters ter discussie.’ De vereniging verweert zich daar stevig tegen, zoals al eerder na Kamervragen van JA21 over de persoon van een rechter en van BBB die sprak van een ‘onmiskenbaar vooringenomen houding’ van een rechter. Dat een publieke ambtsdager de onafhankelijkheid van de rechter ter discussie stelde, noemde de vereniging ‘onaanvaardbaar’.

Extra alert

Terugkomend op de novelle en het wetsvoorstel zegt de vereniging dat ‘gelet op het zwaarwegende belang van het passief kiesrecht dat ook de rechter als burger toekomt, terughoudend moet worden omgegaan met het regelen van onverenigbaarheden die verder gaan dan het oorspronkelijke wetsvoorstel van de regering’. Afsluitend stelt NVvR- voorzitter Marc Fierstra vervolgens: ‘Daar komt bij dat de vereniging, ook gezien ontwikkelingen in het buitenland, extra alert is op allerhande maatregelen die uiteindelijk de onafhankelijkheid van rechters verder onder druk kunnen zetten.’