Steeds meer gemeenten leggen minderjarige jongeren een last onder dwangsom op om herhaald strafbaar of overlastgevend gedrag te voorkomen. Het aantal opgelegde dwangsommen is de afgelopen vier jaar verviervoudigd, terwijl gemeenten nauwelijks weten of de maatregel daadwerkelijk effectief is. Dat blijkt uit onderzoek van Omroep Gelderlandonder Nederlandse gemeenten met meer dan 100.000 inwoners.
Gemeenten zetten meer dwangsom in tegen jongeren
Gemeenten leggen vaker een last onder dwangsom op aan jongeren, maar weten nauwelijks of die enig effect sorteren.
Een last onder dwangsom is een bestuursrechtelijk instrument waarmee gemeenten iemand verplichten bepaald gedrag achterwege te laten. Bij een nieuwe overtreding moet een vooraf vastgesteld bedrag worden betaald. Bij minderjarige jongeren lopen die bedragen uiteen van 1.000 tot 7.500 euro.
Onvoldoende resultaat
Uit de inventarisatie blijkt dat de onderzochte gemeenten in 2021 gezamenlijk zeven dwangsommen aan minderjarigen oplegden. In 2024 waren dat er 53. Gemeenten zetten het instrument onder meer in bij verboden vuurwerk, messenbezit, geluidsoverlast en vooral drugsgerelateerde feiten. Volgens gemeenten gebeurt dat doorgaans pas nadat eerdere interventies of hulpverlening onvoldoende resultaat hebben opgeleverd.
De bestuursrechtelijke aanpak, ook wel bekend als de Veluwse methode, maakt het mogelijk om sneller in te grijpen dan via het strafrecht. Waar een strafzaak maanden kan duren, kan een gemeente binnen enkele dagen een dwangsom opleggen.
Andere eisen
Juist die snelheid roept volgens deskundigen vragen op. Hoogleraar staats- en bestuursrecht Michiel van Emmerik van de Radboud Universiteit wijst erop dat bestuursrechtelijke procedures niet dezelfde rechtswaarborgen bieden als het strafrecht. Verdachten hebben bijvoorbeeld geen zwijgrecht en er gelden andere eisen voor bewijsvoering, terwijl de financiële gevolgen voor minderjarigen groot kunnen zijn.
Ook het aantal daadwerkelijk geïnde dwangsommen neemt toe. Vorig jaar moest bij ongeveer een op de vijf opgelegde dwangsommen daadwerkelijk worden betaald. Een jaar eerder gold dat voor 6 procent van de gevallen.
Te vroeg
Opvallend is dat gemeenten nauwelijks zicht hebben op de effectiviteit van het instrument. Den Haag evalueerde een pilot, maar kon geen conclusies trekken over de werking. Utrecht noemt het nog te vroeg voor een oordeel en wil de maatregel op termijn evalueren. Andere gemeenten geven aan de effecten niet te hebben onderzocht.
Sommige gemeenten erkennen wel de risico's. Venlo waarschuwt dat een hoge schuld jongeren juist verder de criminaliteit in kan duwen, bijvoorbeeld doordat zij opnieuw gaan dealen om de dwangsom af te betalen of afhankelijk worden van criminelen die de schuld voorschieten. Toch legde ook Venlo vorig jaar vier dwangsommen op.
Extra stress
De financiële gevolgen beperken zich bovendien niet altijd tot de jongere zelf. Wanneer een minderjarige de dwangsom niet kan betalen, kunnen gemeenten de ouders aanspreken. Dat past volgens VVD-Kamerlid Ruud Verkuijlen bij de bedoeling van het instrument. Hij pleitte in 2022 voor een bredere inzet van dwangsommen om ook ouders nadrukkelijk verantwoordelijk te maken voor het gedrag van hun kinderen.
Kritiek komt onder meer van Tweede Kamerlid Songül Mutluer (GroenLinks-PvdA). Zij vindt dat gemeenten weliswaar moeten kunnen optreden tegen ernstige overlast, maar noemt een dwangsom voor minderjarigen een maatregel die kwetsbare gezinnen verder onder druk zet zonder dat vaststaat dat deze werkt.
Ook jeugdbeschermingsorganisaties plaatsen kanttekeningen. Jeugdbescherming Regio Amsterdam wijst erop dat een dwangsom extra stress veroorzaakt in gezinnen die al met financiële problemen kampen. Verschillende organisaties wilden inhoudelijk niet reageren en geven aan signalen liever rechtstreeks met gemeenten te bespreken.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.