De ambtenaar als modelburger?

Voor ‘gewone’ werknemers geldt dat privégedrag pas leidt tot een (houdbaar) ontslag als er een duidelijke relatie is met het werk én de werknemer een norm schendt die hij richting zijn werkgever in acht moet nemen. Met andere woorden: wat je thuis doet, blijft meestal thuis, tenzij het de werkvloer raakt.

Voor ambtenaren ligt dat anders. Zij zijn niet alleen werknemer, maar ook drager van het publieke ambt. Dat ambt stopt niet bij de uitgang van het gemeentehuis of politiebureau. Van de ambtenaar wordt verwacht dat hij zich – ook in zijn vrije tijd – gedraagt als representant van de overheid. Dat klinkt abstract, tot je het concreet maakt. De rechtbank Limburg zei het in 2020 vrij onomwonden: strafbare feiten kunnen voor elke werkgever een ontslaggrond zijn, maar ‘in nog grotere mate’ geldt dat wanneer het om een ambtenaar gaat.

Een andere voorbeeld. Een whatsapp-groep met collega’s. Een veilige, besloten digitale ruimte waarin mensen denken dat de buitenwereld even niet meekijkt. In een zaak bij (opnieuw) de rechtbank Limburg ging het om een boa die op staande voet was ontslagen vanwege deelname aan een whatsapp-groep met collega’s die ook vrienden waren. In die groep werd stevig uitgehaald naar leidinggevenden en collega’s. Ongepast en onprofessioneel vond de kantonrechter, maar niet zwaar genoeg voor een ontslag op staande voet.

Tegelijkertijd liet de kantonrechter weinig ruimte voor misverstanden. Dit gedrag raakte namelijk wél de integriteitsnormen van de ambtenaar, waarvoor bijvoorbeeld een waarschuwing had kunnen worden gegeven. Wat nu als de toon niet alleen kritisch, maar discriminerend of racistisch was geweest? In een zaak bij de rechtbank Rotterdam kwam dergelijk taalgebruik aan de orde bij een ‘gewone’ werknemer. Het ontslag hield ook in deze zaak geen stand, maar dit ging over een ‘gewone’ werknemer. Wat nu als deze werknemer ook ambtenaar was geweest? De kans dat het ontslag dan wel stand had gehouden, is zeer wel aanwezig. Om het eenvoudige feit dat de functie anders wordt gewogen. Het zíj́n van ambtenaar weegt met andere woorden mee.

Hoe zit het dan met art. 8 en art.10 EVRM? Het recht op privéleven en het recht op vrijheid van meningsuiting? Deze rechten zijn niet absoluut. Beperkingen zijn toegestaan als ze bij wet zijn voorzien (zoals de Ambtenarenwet), een legitiem doel dienen en noodzakelijk zijn in een democratische samenleving. Een legitiem doel wordt voor overheidswerkgevers vaak gevonden in de bescherming van de integriteit en reputatie van de organisatie of het waarborgen van het vertrouwen in de overheid.

Het zwaartepunt ligt vaak in de noodzakelijkheidstoets: de proportionaliteit en subsidiariteit van de maatregel. In welk kader een belangenafweging plaatsvindt. Omstandigheden die dan een rol kunnen spelen zijn: de aard en ernst van de uitlatingen, de context, de functie van de betrokken ambtenaar-werknemer, de mate waarin de uitlatingen doorwerken in de werksfeer en eventuele reputatieschade.

Privé bestaat dus ook voor de ambtenaar, maar het is geen vrijplaats zonder arbeidsrechtelijke gevolgen.