Als de onderzoeker zelf onderwerp van onderzoek wordt

In mijn praktijk zie ik het steeds vaker: onderzoekers van onderzoeksbureaus (hier kan ook worden gelezen: (leden van) klachtencommissies) die aansprakelijk worden gesteld, omdat ze slecht onderzoek zouden hebben gedaan. Op zichzelf zou je kunnen zeggen dat hiervan een reinigend vermogen uit gaat.

Zou het niet vanwege het naleven van de eigen professionele standaard zijn, dan worden onderzoekers daarmee in ieder geval door betrokkenen gedwongen zorgvuldig onderzoek te doen. Helaas, voor - betrokkenen - gebeurt dat noodgedwongen meestal wel na afloop van het onderzoek, als de schade al geleden is. Het is de vraag of deze schade volledig kan worden hersteld via een gerechtelijke procedure. Vaak niet.

Sta ik melders of beklaagden bij en volgt er een onderzoek, dan komen twee vragen eigenlijk altijd voorbij.

De eerste vraag is: moet ik (blijven) meewerken aan het onderzoek. Over deze vraag schreef ik eerder al een column. Op 28 mei 2026 deed de rechtbank Rotterdam in dit kader nog een interessante uitspraak. De beklaagde had in dit geval verzocht het naar hem gestarte onderzoek stop te zetten. Het verzoek werd afgewezen, omdat de werkgever een gerechtvaardigd belang had om de ernstige signalen over de sociale veiligheid binnen de organisatie nader te onderzoeken. Stopzetting zou zowel de organisatie als de beklaagde de mogelijkheid ontnemen om duidelijkheid te verkrijgen. Het belang van werkgever bij nader onderzoek woog daarom zwaarder dan de belangen van de beklaagde bij stopzetting.

De tweede vraag volgt als het onderzoek is afgerond en betrokkene het niet eens is met de wijze waarop onderzoek is gedaan of de uitkomst ervan. Wat kun je dan doen? Komt het tot een procedure waarin de werkgever de kantonrechter verzoekt de arbeidsovereenkomst te ontbinden, dan wordt deze vraag opgeworpen in het verweer dan wel in het verzoek tot toekenning van een billijke vergoeding.

Maar wat als geen ontbindingsprocedure volgt? Bijvoorbeeld omdat de betrokkene geen werknemer is, of omdat de werkgever het erbij laat zitten. En dan? Een deel van de mensen kiest ervoor om dan niets te doen. Liever richten ze hun aandacht weer op de toekomst in plaats van (opnieuw) op hun kwestie. Een ander deel kan dat niet. Een van de opties is dan het aansprakelijk stellen van (de onderzoekers van) het onderzoeksbureau.

In een zaak uit 2023, waarin een klachtencommissie aansprakelijk werd gesteld omdat een klacht niet-ontvankelijk was verklaard, oordeelde het hof Den Haag dat de commissie niet onrechtmatig had gehandeld. De klachtencommissie heeft volgens het hof bij de beoordeling van klachten een zekere mate van beoordelingsvrijheid; de rechter kan slechts toetsen of zij in redelijkheid tot haar beslissingen heeft kunnen komen. De conclusie dat onvoldoende aanwijzingen bestonden voor ongewenst gedrag viel binnen die beoordelingsvrijheid, ook als die inhoudelijk mogelijk onjuist was.

Onlangs oordeelde de rechtbank Rotterdam dat een onderzoeksbureau onrechtmatig had gehandeld door op essentiële punten de toepasselijke klachtenregeling niet na te leven en het beginsel van hoor en wederhoor ernstig te schenden. Daarnaast had de melder onvoldoende gelegenheid gekregen om het onderzoeksdossier te bestuderen en op de onderzoeksresultaten te reageren, terwijl het onderzoeksbureau achter haar rug om met de advocaat van de beklaagden had overlegd over de rapportage en mogelijk het onderzoeksdossier had verstrekt.

Ook werd de onderzoekstermijn zonder haar instemming met meer dan een half jaar overschreden. Deze procedurele tekortkomingen leidden tot een ondeugdelijk onderzoeksrapport, waarin bovendien onnavolgbare redeneringen werden gebruikt bij de beoordeling van de klachten. De rechtbank oordeelde daarom dat zowel het onderzoek als het rapport ernstige gebreken vertoonden, dat het onderzoeksbureau het rapport moest intrekken en dat de melder recht had op een schadevergoeding van bijna 30.000 euro.

Als gevolg van deze ontwikkelingen sta ik in mijn praktijk ook steeds vaker (onderzoekers van) onderzoeksbureaus bij die dus aansprakelijk worden gesteld wegens het onderzoek dat zij hebben uitgevoerd. Dat onderzoekers ter verantwoording kunnen worden geroepen, is belangrijk. Mariette Hamer constateerde in haar advies Veilig onderzoek al dat het toezicht op onderzoeksbureaus en de onderzoeken die zij uitvoeren tekortschiet. Een onderzoek mag niet aan kritiek ontsnappen en onderzoekers moeten zich rekenschap geven van de zorgvuldigheid waarmee zij hun werk doen.

Tegelijkertijd is niet iedere aansprakelijkstelling een teken van een betere rechtsbescherming. De dreiging van juridische stappen kan ook worden ingezet als machtsmiddel, bijvoorbeeld om een onderzoek te frustreren of druk uit te oefenen op de onderzoeker. Een zorgvuldige balans is dus belangrijk. Onderzoekers moeten kunnen worden aangesproken op daadwerkelijke tekortkomingen, maar ook de ruimte houden om onafhankelijk tot een bevinding te komen die een betrokkene niet bevalt.