Energietransitie: hét onderwerp voor de nieuwe colleges

Woningbouw, mobiliteit en warmtenetten staan hoog op de politieke agenda’s. De energietransitie is hét onderwerp voor de nieuwe colleges. Tegelijkertijd stokt in de praktijk de uitvoering. Niet omdat het aan plannen ontbreekt – integendeel, de beleidsagenda’s zijn goed gevuld. Maar in de praktijk worstelen gemeenten met de uitvoeringskracht. Die uitdaging raakt zelden één partij alleen. Succesvolle uitvoering vraagt om nauwe samenwerking tussen gemeenten, netbeheerders, provincies, marktpartijen en maatschappelijke organisaties. Nu nieuwe colleges worden gevormd, is dit hét moment om echt werk te maken van de energietransitie.

Hieronder lichten we drie essentiële stappen toe die gemeenten in of naar aanleiding van het CUP kunnen meenemen als randvoorwaarden om de energietransitie te versnellen.

Stap 1: Prioritering 

Niet alles kan tegelijk. Daarom is het cruciaal het ACM-prioriteringskader te volgen. Tegelijkertijd vallen sommige diensten binnen dezelfde prioriteit of buiten het kader. Dit vraagt om een bewuste gemeentelijke strategie, waarin duidelijke keuzes worden gemaakt over wat de organisatie wél en niet oppakt. Bepaal daarbij eerst uw ambitieniveau en rol bij het uitfaseren van fossiele bronnen en het aanschaffen van hernieuwbare energie: 

• Wat raakt inwoners en bedrijven het meest? 
• Wat is uitvoerbaar voor de gemeente binnen de huidige context? 
• Waar kan de gemeente echt het verschil maken? En wat kan beter aan marktpartijen of regionale samenwerkingen worden overgelaten?
• Hoe kijken we naar de financiële implicaties? Waar moet een businesscase aan voldoen en wat mag het kosten voor onze inwoners?

Op basis van deze keuzes kan per project de meest passende rol worden bepaald: regisseur, uitvoerder, verbinder of initiator. Gemeenten die helder hebben wat voor hen het meest materieel is en daar consequent op sturen, maken het verschil. Door keuzes en financiering vanaf het begin met elkaar te verbinden ontstaat een helder kader voor de uitvoering.

Stap 2: Uitvoeringskracht als innovatievraagstuk

Het uitvoeren en begeleiden van de energietransitie vraagt niet alleen om meer capaciteit, maar om een andere manier van werken. Veel gemeenten lopen vast door versnippering van taken en schaarse expertise, terwijl de energietransitie juist een interdisciplinair onderwerp is. Om dit te doorbreken is innovatie nodig, en moeten gemeentelijke processen beter worden ingericht op regie en uitvoering, met meer focus op:

• Het slim combineren van energietransitie met andere vraagstukken, zoals woningbouw of mobiliteit 
• Regionale expertpools en leerkringen in samenwerking met andere overheden en het bedrijfsleven
• Resultaatgerichte inzet van personeel over afdelingen heen, of in samenwerking met andere gemeenten

Uitvoeringskracht gaat ook over voldoende financiële middelen. Dankzij de CDOKE-regeling beschikken gemeenten sinds 2023 ook over middelen om structureel expertise aan te trekken en hiermee de versnelling te ondersteunen. Deze middelen kunnen tijdelijk de businesscase voor de transitie afdekken. Het opstellen van een sterke businesscase is essentieel voor draagvlak en uitvoering. Vragen die daarbij horen zijn: hoeveel middelen kan en wil de gemeente zelf bijdragen, en voor hoe lang? Welke manieren zijn er om investeringen terug te verdienen? En niet onbelangrijk: hoe worden de lasten verdeeld over de inwoners en bedrijven in de gemeente?

Stap 3: Organiseer de verandering

Zonder verandering is er geen versnelling. Begin daarom met een analyse van de huidige werkwijze: waar zitten knelpunten, onduidelijke rollen of ontbrekend mandaat? Zowel binnen de organisatie als in de samenwerking met andere partijen. Organiseer vervolgens een robuuste en resultaatgerichte governance en een cultuur van continu leren en bijsturen. Dit helpt om met de onzekerheden van de energietransitie en de businesscase om te gaan. Ga daarom aan de slag: 

• Maak knelpunten en urgentie duidelijk 
• Creëer een coalitie van enthousiaste voortrekkers, 
• Formuleer een duidelijke en positieve visie en koppel daar de businesscase aan.
• Durf te leren en vier korte-termijn successen om momentum op te bouwen.