Twee werelden aan één rondetafel in politiek Den Haag

Woensdag ging de Kamercommissie Digitale Zaken in gesprek met organisaties over sociale media, inmenging en desinformatie tijdens verkiezingen. Van Meta tot aan Bits of Freedom: soms kreeg je het idee dat je in twee verschillende werelden was beland. ‘U legt de rode loper uit voor inmenging in de verkiezingen.’

Rondetafelgesprekken in de zaaltjes van de Tweede Kamer staan erom bekend dat experts, organisaties en andere belanghebbenden elkaar in rap tempo afwisselen. Kamerleden krijgen hooguit twee keer de kans een vraag te stellen, waarna het alweer bijna tijd is voor een nieuwe wisseling van de wacht. Woensdag was dat niet anders. Zelden echter voltrok zich daarbij zo’n duidelijke verandering van perspectieven. Afhankelijk van het moment waarop je inschakelde, leek het alsof je in een andere wereld terechtkwam, met totaal verschillende visies op de werkelijkheid, bijvoorbeeld over de vraag hoe desinformatie op sociale-mediaplatforms moet worden aangepakt.

Digitale inmenging

Het doel van het gesprek was ‘het informeren van de commissie over de werking van aanbevelingsalgoritmen en welke maatregelen genomen kunnen worden om verslavende en ontwrichtende elementen te reguleren’. Over algoritmes, en dan met name de gepersonaliseerde, bestaan veel zorgen. Extremere filmpjes en nepnieuws krijgen op platformen als Facebook, Instagram en TikTok veel meer aandacht. En dat heeft een ondermijnend effect op de democratische rechtsstaat, legde Pieter van Boheemen van Stichting Post-X Society uit.

Die organisatie, die via het Hybrid Election Integrity Observatory de digitale informatieomgeving rond de verkiezingen analyseerde, kwam tijdens het gesprek met een tamelijk verontrustend beeld. Tijdens de vorige verkiezingen werden vrijwel alle bekende vormen van digitale inmenging aangetroffen, variërend van trollennetwerken en AI-gegenereerde haatcontent tot pogingen van buitenlandse actoren om invloed uit te oefenen via Nederlandstalige kanalen, bleek eerder al uit hun position paper. Rond de komende gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart zien ze daar hetzelfde beeld. ‘We hebben al weer 250 advertentiecampagnes gevonden die politieke boodschappen verspreiden die volgens Meta niet zijn toegestaan op hun platformen, maar vervolgens wel plaatsvinden’, aldus Van Boheemen. Volgens de onderzoekers ligt het probleem niet alleen bij kwaadwillende gebruikers, maar ook bij de werking van platforms zelf, bijvoorbeeld via zogenoemde aanbevelingsalgoritmes.

Meta en TikTok

Een blokje later schotelde Meta – moederbedrijf van Facebook en Instagram - de Kamerleden en toehoorders een heel ander beeld voor. Volgens hoofdlobbyist Edo Haveman, eerder nog beleidsmedewerker in de Kamer voor D66, is het ‘over-, over-, overgrote deel van de content op de platformen van Meta fijn, lief en leuk. En het overgrote deel van de mensen die op onze platformen komt, is er voor hun plezier en vindt die ook.' Algoritmes houden zo’n platform juist plezierig, stelde Haveman. Meta benadrukte eerder al in zijn position paper dat het de afgelopen jaren een omvangrijke aanpak heeft ontwikkeld om verkiezingen te beschermen. Sinds 2016 zou het bedrijf meer dan 30 miljard dollar hebben geïnvesteerd in veiligheid en beveiliging. Voor de Nederlandse Tweede Kamerverkiezingen van oktober 2025 stelde Meta een speciaal team samen om risico’s rond desinformatie en buitenlandse beïnvloeding te monitoren en te beperken.

Ook TikTok was aanwezig bij het rondetafelgesprek. Het van oorsprong Chinese techbedrijf stelde in zijn position paper dat het verschillende maatregelen neemt om het platform tijdens verkiezingen veilig te houden. Zo verwijdert het naar eigen zeggen schadelijke misinformatie, doorbreekt het pogingen om de community te beïnvloeden, waaronder geheime beïnvloedingsoperaties, werkt het samen met factcheckers om de accuraatheid van content te beoordelen en labelt het ongeverifieerde claims. ‘Mede door deze inspanningen hebben we wereldwijd in 2025 75 geheime beïnvloedingsnetwerken ontmanteld en tienduizenden accounts verwijderd die ons beleid tegen geheime beïnvloedingsoperaties overtreden’, aldus het bedrijf.

Ziek verdienmodel

Of dat inderdaad echt gebeurt, en of het vruchten afwerpt, weten we niet. Dat algoritmes van de genoemde bedrijven sowieso weinig transparant zijn en daarmee black boxes, is er bij diverse Kamerleden inmiddels goed ingeprent. Met het geschetste rooskleurige verhaal ging de commissie dan ook niet zomaar akkoord. Laurens Dassen (Volt): ‘Als ik hoor dat er 112 miljoen content is verwijderd, dan vraag ik me af wat er dan nog wel is blijven staan. Als ik hoor dat TikTok 30 moderatoren in de Benelux heeft ontslagen, is dat dan de insteek om te verbeteren?’ Nog los van de woorden van Meta-topman Mark Zuckerberg, aldus Dassen. ‘Die zegt dat de Europese Unie censuur pleegt, dat de Digital Services Act de nek om moet worden gedraaid, en dat allemaal in samenwerking met Trump. Kortom: hoe geloofwaardig is dit allemaal?’

Barbara Kathmann (GL-PvdA) wist niet waar ze moest beginnen met haar inbreng. ‘Ik zou eigenlijk gewoon weer terug willen naar voor 2016, toen we nog geen gepersonaliseerde algoritmes gebruikten. Toen we nog Hyves hadden en de eerste versie van Facebook. Dat was gewoon nog leuk.’ Volgens haar hebben we nu te maken met een ‘ziek verdienmodel’. Kathmann: ‘We blijven maar sinasprilletjes slikken, maar het echte medicijn slikken we niet. Met uw platformen legt u de rode loper uit voor inmenging in de verkiezingen.’ Haar collega-Kamerlid Rajkowksi (VVD) wilde weten of bedrijven als Meta en TikTok zich geen zorgen maken over de alarmerende woorden van organisaties als Stichting Post-X Society, die allerlei verkiezingen dus nauwgezet monitoren. We zijn ‘niet naïef’, sprak lobbyist Thierry Marchand-Huiser (TikTok), daarbij ook verwijzend naar de verwijderde content.

Nietszeggende antwoorden

De Kamerleden konden ook nu geen echte bres slaan in de verdedigingsmuur die de grote techbedrijven zorgvuldig hadden opgetrokken. Wat overbleef: nietszeggende en ontwijkende antwoorden die uiteindelijk weinig duidelijk maakten of de techbedrijven de problematiek überhaupt wel serieus nemen. Het is de beproefde tactiek die we de afgelopen jaren, en zeker sinds 2016 – het jaar van Trump en Brexit – al wel vaker hebben gezien.

Techexperts Lotje Beek (Bits of Freedom) en Marleen Stikker (Waag Futurelab) hadden het voornaamste slotwoord. Weer waren we in een andere wereld beland. Met een nadruk op handhaving : ‘Er kan al echt heel veel met de huidige wetgeving, maar we moeten het ook gewoon eens gaan doen’, sprak Stikker. Beek deed een klemmende oproep aan de Kamerleden om zelf het goede voorbeeld te geven. ‘Ga eindelijk eens van de Big Tech-platformen af.’