Het rijk wil zijn inkoopkracht nadrukkelijker inzetten voor digitale autonomie en de continuïteit van publieke dienstverlening. Gezamenlijke ICT-inkoop, meer ruimte voor Europese aanbieders en betere exitconstructies moeten de afhankelijkheid van een beperkt aantal technologiebedrijven verminderen. Tegelijk moet de inkooporganisatie eenvoudiger en goedkoper werken.
Rijk wil met inkoop digitale afhankelijkheden terugdringen
Nieuwe Visie op Rijksinkoop zet standaardisering en centralisering centraal. Ook moeten er meer kansen komen voor kleinere IT-bedrijven.
In 2025 kocht het rijk voor een kleine 20 miljard euro aan producten en diensten in. Jaarlijks sluiten ongeveer 25.000 bedrijven contracten met ministeries en andere rijksonderdelen. De veranderde geopolitieke verhoudingen geven aanleiding voor de nieuwe koers, stelt staatssecretaris Eric van der Burg in een nieuwe Visie op Rijksinkoop. De afhankelijkheid van een klein aantal grote, niet-Europese ICT-leveranciers maakt de overheid kwetsbaar. Niet alleen cyberaanvallen en storingen kunnen publieke diensten ontregelen; ook financiële problemen bij leveranciers en het gebruik van technologie als geopolitiek machtsmiddel vormen risico’s.
De Nederlandse Digitale Dienst (NLDD) moet helpen door standaarden en ontwerpkeuzes vast te stellen
Standaardiseren en centraliseren
Het Rijk wil digitale inkoop standaardiseren en centraliseren, met aandacht voor onder meer open source, ketenveiligheid en beveiliging vanaf het ontwerp. Rijksbrede minimumeisen voor beveiliging moeten de gezamenlijke marktmacht van de overheid ondersteunen, schrijft Van der Burg.
Ook het Strategisch Leveranciersmanagement moet meer op die koers worden ingericht. Dat was oorspronkelijk vooral bedoeld om de onderhandelingspositie tegenover bestaande leveranciers te versterken. Voortaan moet sterker vanuit de benodigde marktsector, zoals clouddiensten, worden gekeken naar passende leveranciers, contractvormen en exitconstructies. De Nederlandse Digitale Dienst (NLDD) moet helpen door standaarden en ontwerpkeuzes vast te stellen en overheidsorganisaties bij de toepassing te ondersteunen.
Overheid als launching customer
Om alternatieven te helpen ontwikkelen, wil het rijk vaker optreden als eerste grote klant en bedrijven vervolgens helpen opschalen. Grote opdrachten worden waar mogelijk in percelen verdeeld, zodat Nederlandse en Europese mkb’ers en startups gemakkelijker kunnen meedoen. Kennisdeling en open source moeten voorkomen dat nieuwe leveranciersafhankelijkheden of monopolies ontstaan.
Daarnaast moet de overheid beter voorbereid zijn op uitval van bestaande ICT-leveranciers. De visie verwijst naar tekortkomingen die zijn vastgesteld in het rapport Van kwetsbaar naar weerbaar: onder meer onvoldoende bescherming tegen concentratierisico’s, beperkte monitoring na het sluiten van contracten en weinig gezamenlijke terugvalvoorzieningen. Centrale leveranciersmonitoring en overheidsbrede noodvoorzieningen behoren daarom tot de prioriteiten van de Taskforce Continuïteit ICT-dienstverlening.
Leveranciers ervaren volgens Van der Burg een lappendeken aan regels, formats en applicaties
Eén digitaal inkoopproces
Ook de dagelijkse inkooppraktijk moet op de schop. Leveranciers ervaren volgens Van der Burg een lappendeken aan regels, formats en applicaties. Het rijk wil daarom toewerken naar één digitaal ecosysteem van onderling verbonden voorzieningen voor onder meer aanbesteden, bestellen, inhuur en factureren. Leveranciers moeten bij verschillende rijksonderdelen eenzelfde proces kunnen doorlopen.
Open ICT-standaarden en interoperabiliteit vormen daarvoor de basis. Bestaande voorzieningen, zoals Digipoort en het Leveranciersportaal, worden meegenomen in het ontwerp. Uniform beheerde inkoop-, contract- en leveranciersgegevens moeten bovendien beter inzicht geven in uitgaven en beleidsresultaten. BZK werkt daarvoor samen met Financiën aan de koppeling van inkoopdata en financiële gegevens.
AI moet repetitieve werkzaamheden verminderen en de dienstverlening ondersteunen. In de visie wordt prioriteit gegeven aan de inzet of inkoop van Nederlandse en Europese generatieve AI-modellen en veilig gebruik van open source-AI. Hoe AI verantwoord in het inkoopproces kan worden ingezet, wordt nog onderzocht. Daarbij gaat het onder meer om mensenrechten, transparantie, energiegebruik en de mogelijkheid om bij problemen met een toepassing te stoppen.
Inkoop moet ook bijdragen aan de bezuinigingen op het ambtenarenapparaat
Hogere eisen én besparen
Duurzaam en sociaal inkopen blijft de derde hoofdopgave, naast veiligheid en leveringszekerheid en digitaal zakendoen als één Rijksdienst. Het kabinet verbindt circulariteit nadrukkelijk aan strategische autonomie: langer gebruik en hergebruik van producten moeten ook de afhankelijkheid van schaarse grondstoffen verminderen.
Tegelijk moet de inkoop bijdragen aan de bezuinigingen op het ambtenarenapparaat. Uniformering, beoogde centralisering, minder regels en AI moeten dubbel werk en administratieve lasten terugdringen. Ook op de prijzen van opdrachten moet waar mogelijk worden bespaard. In de visie wordt erkend dat dit kan botsen met hogere eisen aan veiligheid, autonomie en duurzaamheid. ‘Hiervoor is geen quick fix’, staat in het document.
Vervolg
De precieze uitwerking volgt in strategische plannen en beleidskaders. Daarmee ligt de richting vast, maar moet nog blijken hoe de ambities doorwerken in afzonderlijke aanbestedingen en hoe inkopers de verschillende doelen tegen elkaar gaan afwegen.
De Kamercommissie Binnenlandse Zaken besluit op 5 november over de verdere behandeling van de Visie op Rijksinkoop.
Dit artikel verschijnt ook bij iBestuur.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.