Experts kraken harde noten over digitalisering en slagvaardige overheid

‘Als je AI stopt in een kapot systeem, krijg je een sneller werkend kapot systeem. Het patroon is al veertig jaar dat er wordt vertrouwd op efficiëntieslagen en ICT-toepassingen. Maar als je het onderliggende systeem niet verandert, dan krijg je wat je nu hebt, maar dan sneller.’ Dat waren de ferme woorden van Kustaw Bessems, oud-journalist van de Volkskrant, maar nu vooral adviseur voor overheden en expertlid voor de Raad voor het Openbaar Bestuur.

Inzet van AI

Hij sprak donderdagochtend in een rondetafelgesprek over de slagvaardige overheid in de Kamercommissie Binnenlandse Zaken. Die bijeenkomst ging over beleidsdrukte, overhead en de vele moties die Kamerleden indienen, die op hun beurt de ambtenarij met veel werk opzadelen. Maar de gesprekken tussen Kamerleden en de diverse experts gingen vooral over de effecten van digitalisering en de inzet van AI en technologie voor het slagvaardiger maken van de overheid.

Bessems reageerde op een bijdrage van Pro-Kamerlid Barbara Kathmann. Zij vroeg zich af of de opmars van AI vanzelfsprekend samengaat met het streven naar een slagvaardige overheid, eentje die levert voor de burgers. ‘We moeten helemaal niks met AI, maar we kunnen wat met AI als er een probleem is dat we dienen op te lossen. Of als het bepaalde processen zou kunnen verbeteren.’ Vandaar dat zij Bessems vroeg hoe hij, in het licht van de veranderende relatie tussen overheid en burger, naar de inzet van AI kijkt.

Herna Verhagen, de voorzitter van de Commissie Toekomst Rijksdienst, stelde daar een ander geluid tegenover. Een toekomstbestendige overheid kan worden bereikt door onder meer digitalisering, automatisering en AI, denkt ze. ‘Ik ben een echte believer. Ik geloof dat dit wel degelijk een oplossing kan zijn. Om zo toe te werken naar een overheid die dichter bij de burgers en bedrijven komt.’ Het vraagt wel iets: je moet inzicht krijgen in je processen, die eenduidig maken en bovenal investeren in digitalisering en automatisering, aldus Verhagen. Iets waar het huidige kabinet vooralsnog niet de portemonnee voor wil trekken. Eind december verwacht de Commissie Toekomst Rijksdienst een rapport op te leveren, met daarin aanbevelingen over een beter functionerende en slagvaardiger Rijksoverheid.

Hoop op Digitale Dienst

Eerder had Kathmann al gezegd dat ze haar hoop had gevestigd op de Digitale Dienst voor een slagvaardiger overheid. Maar extra geld voor de Digitale Dienst – en voor digitale autonomie in zijn geheel – komt er niet, zo bleek uit de begroting van het ministerie van Economische Zaken. Kathmann: ‘Zo’n dienst kan de baas zijn over de digitale regels, zoals het aanbestedings- en inkoopbeleid.’ Een van de sprekers uit de eerste ronde, Bernhard ter Haar, adviseur en voormalig topambtenaar, sloeg daarop aan. Ter Haar begrijpt niet waarom er nog altijd geen minister van Digitale Zaken bestaat. ‘Daar pleit ik al jaren voor. Deze ontwikkeling is zo belangrijk dat je moet proberen die zo goed mogelijk aan te sturen. Het is erg onhandig dat de verantwoordelijkheid voor het digitale domein is verspreid over verschillende ministeries, ook weer in dit kabinet.’ De uitdaging zit met name aan de kant van de uitvoering, vindt hij. De landelijke uitvoerende diensten staan inmiddels allemaal in crisismodus. Ze zijn niet meer in staat om in de huidige wereld adequaat te opereren.

Er is onduidelijk beleid, veel te complexe regels en geen ruimte voor digitale technologie, aldus de voormalig topambtenaar. Hij verwees in zijn betoog over de overheid, uitvoeringsorganisaties en ICT onder meer naar het UWV. De uitkeringsinstantie stopt na vijf jaar met de ontwikkeling van de Bemiddelingsservice (BMS), een digitaal systeem dat werkzoekenden en werkgevers beter aan elkaar moest koppelen. Sinds de start in 2021 is ongeveer 55 miljoen euro aan het project besteed. Er is geld over de balk gesmeten, vindt Ter Haar.

De digitale wereld raakt ons allemaal, aldus de voormalig topambtenaar bij de Algemene Bestuursdienst op het ministerie van Binnenlandse Zaken. ‘We zien hoe ontwrichtend de digitale wereld ook kan zijn voor jongeren en ouderen. Ook dat vraagt veel modernere regelgeving, die veel adequater kan bijsturen op wat er allemaal gebeurt in de digitale wereld.’