Zolang wij resocialisatie uitstellen, blijft recidive terugkomen

Na zijn vrijlating moest Mike zich melden bij de reclassering, maar hij had slechts tijdelijk onderdak en schulden; daar zou nog naar gekeken worden. Op papier was het traject duidelijk. In de praktijk stond hij stil. Werk vond hij niet, vertrouwen evenmin. De structuur van detentie viel weg, terwijl er niets voor in de plaats kwam. Binnen enkele weken ging hij opnieuw de fout in.

Dit verhaal staat niet op zichzelf. Het laat zien waar resocialisatie in Nederland vaak vastloopt. En vooral dat dit geen probleem is van één actor of één beleidslaag, maar van de manier waarop we resocialisatie collectief hebben georganiseerd. Volgens hoogleraar strafrecht aan de Vrije Universiteit Sonja Meijer is dat geen toeval. In haar oratie beschrijft zij hoe resocialisatie in het strafrecht steeds meer is verschoven naar het einde van de keten. Eerst komen straf, toezicht en gedragsbeïnvloeding. Pas daarna, als iemand zich voldoende heeft bewezen, volgt resocialisatie. Daarmee is het begrip functioneel geworden: waardevol zolang het bijdraagt aan veiligheid en risicobeheersing, maar zelden richtinggevend.

Die volgorde heeft gevolgen. Resocialisatie ging oorspronkelijk over herstel van positie en volwaardig burgerschap. Door dat moment steeds verder naar achteren te schuiven, ontstaan nieuwe drempels. Juist mensen met schulden, psychische problematiek of een zwak netwerk krijgen vroeg of laat geen toegang tot werk, wonen en sociale relaties. Terwijl het juist die toegang is die verandering mogelijk maakt.

Perspectief

De praktijk van Bart Reedijk, re-integratieofficier in Vlaardingen en directeur van de Gedaankrijgers, laat zien dat het ook anders kan: door een andere volgorde te hanteren. “Resocialisatie is geen beloning aan het eind, maar het begin van het traject,” aldus Reedijk. “Voor mij is passend betaald werk hierbij het allerbelangrijkst. Eerst meedoen en ondertussen direct aanpakken wat kan en wat nodig is. Dat geeft mijn kandidaten hoop en vertrouwen in een andere toekomst.” De manier van werken van Reedijk vraagt professioneel eigenaarschap: niet wachten op het systeem, maar handelen binnen de ruimte die er al is. “En die is er altijd,” is zijn ervaring.

Het inzicht van Meijer en Reedijk raakt de hele keten rond detentie en terugkeer. Niet alleen gemeenten en rechtspraak, maar ook organisaties die werken binnen en rondom het strafrecht handelen vaak vanuit het idee dat resocialisatie iets is voor later, voor anderen of voor na de straf. Zo ontstaat een praktijk van doorverwijzen en het stapelen van voorwaarden, waarin niemand zich nog eigenaar voelt van de uitkomst: lukt de terugkeer daadwerkelijk, of niet?

Daarom is een paradigmawisseling nodig. Niet langer de vraag stellen of iemand al ver genoeg is, maar of wat wij doen toegang vergroot of juist uitstelt. Niet of gedrag volledig is gecorrigeerd, maar of perspectief ontstaat. Niet hoe we risico’s minimaliseren, maar hoe we verantwoordelijkheid mogelijk maken. De winst kan groot zijn. Voor de samenleving betekent het minder recidive en meer veiligheid. Voor organisaties in de keten betekent het minder stapeling van problemen en meer effectiviteit. En natuurlijk is er de winst voor mensen die uit detentie komen.

Kortom: resocialisatie is geen gunst aan gedetineerden en geen idealistisch bijproject. Het is verstandig, rationeel en collectief handelen. De praktijk laat zien dat het kan. De vraag is of we bereid zijn het paradigma te kantelen en resocialisatie niet langer als sluitstuk te behandelen, maar als gezamenlijk vertrekpunt.

Auteur: Hans Bosselaar, bestuurskundige aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
Hans doet onderzoek naar succesvolle implementatie van beleid, onder meer voor ex-gedetineerden. Samen met Sonja Meijer en Bart Reedijk heeft hij de leergang Werk maken van resocialisatie ontwikkeld die op 6 maart a.s. van start gaat. De leergang biedt een vierdelig academisch programma waarin je leert hoe je ruimte maakt voor herstel, betekenis en toekomstperspectief voor (ex-)gedetineerden binnen een vaak strak georganiseerd systeem. De inhoud bestaat uit een mix van juridische verdieping, reflectie op menselijk perspectief, theorie én praktijkvoorbeelden.