‘Laat raadsleden de Eerste Kamer kiezen’

Lege zetels bij blanco stemmen. Raadsleden die de Eerste Kamer kiezen. De Tilburgse bestuurskundige Julien van Ostaaijen doet in zijn boek Het onbegrepen bestuur enkele opvallende voorstellen om de zichtbaarheid van het lokale bestuur in de samenleving te vergroten.

Gesprek  met bestuurskundige Julien van Ostaaijen

De campagne voor de raadsverkiezingen liet het weer eens zien, zeker toen de media ontdekten dat de lokale partijen favoriet waren om die verkiezingen te winnen. Er waren landelijke kopstukken, zoals D66-leider Rob Jetten, FVD-voorvrouw Lidewij de Vos en PVV-leider Geert Wilders die zich presenteerden als kandidaten. Alsof zij tot raadslid gekozen konden worden. Maar er was ook de nieuwsgierigheid en de soms badinerende wijze van presentatie van de grappigste filmpjes van lokale partijen. Alsof er sprake was van een nieuw verschijnsel: de lokale partij. En alsof lokale partijen nu pas populair zijn.

Dat is niet zo. Lokale partijen zijn al sinds 2010 de grootste. Het is een van de acht mythes over lokale partijen die door Julien van Ostaaijen worden ontzenuwd in zijn boek Het onbegrepen bestuur. ‘Er bestaan veel clichés over lokale partijen. Vaak worden alle lokale partijen als één categorie beschouwd, maar er is wel degelijk onderscheid tussen lokale partijen, in de mate van worteling in de gemeenschap en in de mate van populisme. Soms zijn de verschillen met de afdelingen van landelijke partijen helemaal niet zo groot: bij voorbeeld als het gaat om worteling in de gemeenschap kan een CDA’er best wel beter thuis zijn in de gemeenschap dan iemand van een lokale partij.

Het is gewoon allemaal niet zo zwart-wit’, vertelt Van Ostaaijen in een gesprek over het hoe en waarom van zijn boek. ‘We kijken vaak met een landelijke bril naar het lokale. Ik probeer duidelijk te maken hoe het zit en werkt in gemeenten en dat het ook bij provincies en waterschappen weer anders werkt.’

Met zijn boek heeft de Tilburgse bestuurs kundige de bescheiden ambitie om de kennis over hoe het reilt en zeilt bij gemeenten, provincies en waterschappen bij een groter publiek én bij landelijke politici en bestuurders bekend te maken. ‘De grootste groep inwoners vindt de landelijke politiek het meest interessant. Men weet dat men voor een paspoort naar de gemeente moet, maar verder is er vooral veel desinteresse voor wat de gemeente doet.

De gemeente is daarom voor velen ook niet zo belangrijk. Meer zichtbaarheid voor de gemeente, de provincie en het waterschap begint met meer kennis op scholen. Dan gaat het er niet om dat leerlingen één keer een bezoek aan het gemeente- of provinciehuis brengen. Kennis over de werkwijze en het functioneren van het decentraal bestuur dient een wezenlijk onderdeel van het vak burgerschapsvorming te zijn. Je moet het stevig inbedden in het onderwijsprogramma. Want zoals in relaties, kennis is een voorwaarde voor liefde en affiniteit.’

Lege zetels

De neiging van de landelijke politiek de lokale politiek te domineren, komt niet uit de lucht vallen. ‘Wat opvalt is dat het lokale en het nationale in Nederland erg uit elkaar is gaan lopen, zeker als je het vergelijkt met andere landen. Dat vind ik geen goede ontwikkeling. Soms lijkt het wel dat het lokale en het nationale tegengestelde belangen zijn. Het gemak bijvoorbeeld waarmee vanwege ogenschijnlijk landelijke belangen beslissingen worden genomen, zoals bezuinigingen die niet in het lokale belang zijn en waardoor het lokale steeds minder geld heeft, is erg kortzichtig.’

Sinds de Franse tijd is er sprake van een proces waarbij de centrale overheid steeds meer grip wil krijgen. Taken worden weggehaald bij gemeenten en zijn de afgelopen decennia soms met forse verplichtingen bij gemeenten teruggekomen. Het aantal gemeenten is sinds de Tweede Wereldoorlog fors gedaald.

‘Het tempo van herindelen van de afgelopen decennia doorzetten zou betekenen dat er over enkele decennia nog maar een handvol gemeenten zijn’, meldt Van Ostaaijen. ‘Je ziet dat vanuit de samenleving het onbegrip over herindeling groter wordt. In grotere gemeenten is minder participatie en de afstand tussen bestuur en samenleving is er groter. Anderzijds is het wel zo dat veel grote gemeenten een kracht kan zijn om sterker te staan tegenover het rijk.’

Een van de voorstellen in het boek om de invloed van het lokale op het landelijke te vergroten is het voorstel dat gemeenteraadsleden de Eerste Kamer kiezen. Nu is die verkiezing, die in 2027 weer aan de orde is, een zaak van de Statenleden. ‘Je ziet dat bij die verkiezingen er allerlei vormen van ruilhandel plaatsvindt. Wanneer je raadsleden de Eerste Kamer laat kiezen, heeft dat toch tot voordeel dat het lokale belang beter bij het landelijke belang in beeld komt.’

Om de zichtbaarheid voor het lokale bestuur in de samenleving te vergroten, doet Van Ostaaijen enkele voorstellen. Het opvallendste is om blanco stemmen bij de raadsverkiezingen te vertalen in lege zetels in de raad. ‘Wanneer je zetels leeg laat, geeft dat het besef dat mensen deze vorm van democratie wel steunen, maar dat zij zich er nog niet voldoende door worden aangesproken. Ook bied je daardoor meer aandacht voor het belang van de niet-stemmers. Lege zetels dagen partijen uit na te denken hoe zij ook de belangen van deze groepen kiezers kunnen en willen behartigen.’

Wie zou denken dat de direct gekozen burgemeester een betere oplossing is om het onbegrepen bestuur zichtbaarder en begrepen te maken, vangt bot bij Van Ostaaijen. ‘Als je een direct gekozen burgemeester zou willen, moet je ook het systeem veranderen. Een direct gekozen burgemeester en een direct gekozen gemeenteraad is een recept voor een onproductief conflictmodel. Ik denk dat het dan voor de raad heel moeilijk zou zijn om overeind te blijven.

Bovendien laat een direct gekozen burgemeester zich minder gelegen liggen aan de raad. En dat brengt mij bij een belangrijk punt: het gaat uiteindelijk altijd om hoe je macht en tegenmacht hebt georganiseerd. Er moet een machtsevenwicht zijn en het moet niet zo zijn dat één actor zijn wil kan doorvoeren. In de huidige omstandigheden staat het college van burgemeester en wethouders er goed en sterk voor. Tegenmacht vanuit de raad, de ambtelijke organisatie en door burgerinitiatieven uit de samenleving moet die macht beteugelen.’

Cliëntelisme

Gemeenten mogen wat Julien van Ostaaijen betreft zich wat minder tam opstellen tegenover de rijksoverheid. Tegelijkertijd vindt hij dat op het lokale niveau de volksvertegenwoordiging juist in het kader van macht en tegenmacht brutaler mag zijn. ‘Er is onbegrip over de rol van de raad. Hier en daar ontbreekt het ook aan kennis. Zo is er toch een misverstand dat de raad niet over allerlei details zou mogen gaan. Dat de gemeenteraad zich alleen bezig moet houden met hoofdlijnen staat niet in de gemeentewet. Het is wel verstandig als de raad kaders stelt, maar als de raad ook iets anders doet, kun je niet zeggen dat dat niet mag. De raad mag opkomen voor individuele problemen, maar de grens ligt dan wel bij dat je niet vervalt in vormen van cliëntelisme van: voor wat, hoort wat.’

De gemeenteraad mag zelfbewuster zijn. Het betekent bescheiden naar de samenleving en soms brutaler naar het college. Van Ostaaijen: ‘Je mag als raad het college bijsturen, maar je moet ook vertrouwen durven te geven dat het college kan besturen. Ook hierin moet je niet overdrijven en klakkeloos alle ruimte geven. Je moet als gemeenteraad ook niet elke week een grote stempel op het beleid willen drukken. Als het niet goed gaat, moet je niet aarzelen om dat te zeggen. Dat draagt bij aan een zichtbaarder en beter begrepen bestuur.’