Laat ambtenaren buitenspelen

Beleid maken is een zorgvuldig proces binnen gemeenten. We doen dit op basis van gesprekken met bestuurders en we betrekken de stakeholders. Maar wie van ons heeft de regel die hij bedenkt ook echt zelf moeten ondergaan?

Onlangs sprak ik een collega uit een andere gemeente die zelf een evenementenvergunning had aangevraagd. Ze ontdekte dat je haast hogere wiskunde moet hebben gestudeerd om het formulier goed in te vullen. Ik herkende het meteen: jaren geleden organiseerde ik zelf een groot sportevenement in open water, en ook toen was er bij verschillende instanties nauwelijks doorheen te komen. Niet omdat de medewerkers niet behulpzaam waren, integendeel. Maar het systeem en de manier waarop regels in elkaar grepen, maakte het onnodig ingewikkeld.

De vraag die bij me opkwam, was niet: heeft degene die dit proces bedacht het zelf ooit doorlopen? Ik weet dat dat zo is en dat er steeds zorgvuldige afwegingen en keuzes worden gemaakt. Maar die persoon kent de materie inmiddels zo goed, dat die niet meer ziet hoe onbegrijpelijk het voor een ander is. De echte toets zou moeten zijn: snapt zijn moeder het? Of zijn zus, die geen dag in het gemeentehuis heeft gewerkt?

Sharon Stellaard beschrijft in haar boek Boemerangbeleid treffend hoe beleid, als er onvoldoende naar de buitenwereld wordt geluisterd, telkens terugkeert naar de tekentafel. Een hervorming lost het oude probleem niet op, maar roept nieuwe problemen op in de uitvoering, en dwingt tot een volgende reparatie. Elke keer weer. Vorig jaar liet Teun Toebes in zijn presentatie bij het VNG-congres zien wat er gebeurt als je een systeem niet alleen bestudeert, maar er middenin gaat staan: je ziet dingen die je vanuit een kantoor of vergaderkamer nooit zou zien.

Ik denk dat we die kant van beleidsvorming nog serieuzer moeten nemen. We organiseren klankbordgroepen, we voeren gesprekken met de uitvoering, we halen breed op bij stakeholders. Belangrijk, maar niet hetzelfde als zelf doorleven. Er zit een wereld van verschil tussen horen dat een vergunningaanvraag ingewikkeld is, en zelf proberen een dorpsfeest van de grond te krijgen. Tussen horen dat de werkdruk in het onderwijs hoog is, en een periode meedraaien als onderwijsassistent. Je voelt pas waar regels schuren als je ze zelf aan den lijve ondervindt.

Daarom zou ik willen dat praktijkervaring opdoen een vast onderdeel wordt van het vak van beleidsmaker. Om beleid te toetsen aan het echte leven, voordat er ook maar één woord op papier staat. Dat kost tijd. En publiek geld moet zorgvuldig worden besteed, dus de vraag is terecht: is het uitlegbaar om ambtenaren te laten ‘buitenspelen’? Maar het tegenovergestelde kost ook iets. Beleid dat op papier klopt, maar in de praktijk schuurt. Formulieren waar vrijwilligers op afhaken. Regels die telkens weer moeten worden aangepast omdat de werkelijkheid anders bleek dan gedacht.

En de mogelijke bijvangst: misschien maakt het ons ook wel een aantrekkelijkere werkgever. Een organisatie die zegt: bij ons maak je niet alleen beleid, je beleeft ook de wereld waarvoor je het maakt. Ik zou willen dat we dat waarmaken. Niet als leuk extraatje, maar als serieus onderdeel van je vak en goed vakmanschap.