‘Je moet je niet verstoppen’

Driekwart van de burgemeesters heeft met agressie van burgers te maken. Hoe gaan ze daarmee om? Binnenlands Bestuur sprak zes burgemeesters van kleine en grote gemeenten. ‘Als mensen op hoge poten een gesprek eisen, dan doen we dat nooit.’

Burgemeesters in barre tijden

Burgemeester Boy Scholtze van Drimmelen deed recent aangifte tegen één van zijn inwoners. Een 76-jarige man probeerde hem aan te rijden vanwege zijn geaardheid. ‘Ik kan goed begrijpen dat bedreigingen en intimidatie mensen afschrikt om te kiezen voor burgemeesterschap, maar ik heb geen seconde overwogen om te stoppen’, zei hij strijdbaar tegen Binnenlands Bestuur. Enkele dagen later werd in Gorinchem burgemeester Reinie Melissant op een drukke weekmarkt met de dood bedreigd.

‘Twee droevige krantenkoppen’, zo omschreef demissionair minister De Jonge de incidenten. Het toeval wilde dat het ministerie van Binnenlandse Zaken haar nieuwe regeling Beveiligingsmaatregelen decentrale bestuurders in de maak had. Althans, van toeval kan eigenlijk niet gesproken worden. De incidenten staan niet op zichzelf. ‘Het is, helaas, het topje van de ijsberg’, aldus De Jonge. ’77 procent van de burgemeesters en 67 procent van de wethouders hebben een incident met agressie meegemaakt.’ De nieuwe regeling moet zorgen voor beter passende beveiligingsmaatregelen.

Ook maakt het ministerie 2,5 miljoen beschikbaar om de kosten te dekken. Binnenlands Bestuur sprak met zes burgemeesters. Zij reageren positief op de toezeggingen van het kabinet. Het is hoog tijd, vinden ze. ‘Wat we als gemeente niet kunnen en willen accepteren, zijn berichten of reacties die de grenzen van fatsoen overgaan. Schuttingtaal, het toewensen van nare ziektes of erger, bedreigingen.

Het is gelukkig niet aan de orde van de dag, toch komt het nog wel eens voor. U mag erop rekenen dat we daar een lijn trekken, onder andere door aangifte te doen’, schreef burgemeester Greet Buter van de Noord-Brabantse gemeente Deurne begin november in een column. Ook Marjan van Kampen, burgemeester van het Noord-Hollandse Schagen, uitte haar zorgen over het toenemende verbaal en fysiek geweld richting ambtenaren en hulpverleners. Kleinere gemeenten lijken de dans niet meer te ontspringen.

Signaal

‘Ik schrijf over wat ik heb meegemaakt tijdens mijn werk. Meestal is dat heel leuk en positief, maar in dit geval was er die week een heel vervelende mail binnengekomen. Ik wilde een signaal afgeven’, aldus Buter. Haar column is volgens haar een manier om het contact met de burgemeester laagdrempeliger te maken en inwoners te laten zien wat voor burgemeester zij hebben. Onvrede en verzet voorkomen is beter dan genezen. Of het de laatste jaren erger is geworden weet Buter niet. ‘Ik ben hier nog niet zo lang en ik zie tot nu niet een enorme trend. Wat ik wel weet is dat als mensen zich zo gedragen dat het aan de burgemeester is om te zeggen dat het niet geaccepteerd wordt.’

Jan ten Kate, burgemeester van Staphorst, is een van de weinige burgemeesters die nooit een dergelijk incident heeft meegemaakt. ‘Ik merk geen verharding in onze gemeenschap, alleen dat mensen meer de behoefte hebben om te uiten waar ze het niet mee eens zijn.’ Dat Staphorst als gemeente in de bijbelgordel de dans ontspringt, zegt volgens de burgemeester weinig. ‘Er zijn hier heel veel verschillende mensen. Iedereen heeft een beeld bij Staphorst, maar dat is niet ontstaan omdat ze hier zijn geweest. We zijn juist een open gemeenschap. Wat wij vervelend vinden is dat er over ons wordt gepraat, maar niet met ons wordt gesproken. Dan gaan we schouder aan schouder staan.’

Volgens Ten Kate is het onrustig in de samenleving. ‘En dat botst wel eens. Ik heb het zich alleen nog niet richting het lokale bestuur zien keren. Er wordt wel eens iets kritisch tegen een bestuurder gezegd, maar nog nooit op een manier dat we denken: hier moeten we iets mee.’ Tijdens de coronalockdowns, en met de omgekeerde vlaggen die Nederland in 2022 blauw-wit-rood kleurden dreigde er conflict. ‘Daar namen andere mensen weer aanstoot aan. Uiteindelijk heb ik ze bijeen geroepen en hebben we als verzoening samen een gehaktbal gegeten.’

Verbinden

Verbinden kan, zo blijkt maar weer, op veel manieren. Sjors Fröhlich, burgemeester van Vijfheerenlanden en voormalig hoofdredacteur van BNR Nieuwsradio, zweert bij het medium podcast. ‘Tien jaar geleden heb ik me daar bij BNR ook al hard voor gemaakt, ik geloof er heel erg in.’ In zijn podcast ‘Studio Raadzaal’ gaat Fröhlich na iedere raadsvergadering in gesprek met een raadslid. ‘Ik begrijp goed dat inwoners niet vier uur naar een vergadering kijken. Wij vatten het samen in twintig minuten, en geven inhoudelijke uitleg. Mensen die nooit raadsvergaderingen bijwonen luisteren wel de podcast.’

Kweekt het ook warmere gevoelens? ‘Mensen met een afkeer voor de gemeente maak je niet met een podcast weer liefhebber. Maar door te blijven vertellen wat je doet, en door te doen wat je zegt kun je wel langzaam dat vertrouwen terugkrijgen.’ Of dat nodig is in Vijfheerenlanden? Er zijn wel incidenten, maar nog niet zo heftig als in Gorinchem en Drimmelen. ‘Ik ben blij te vernemen dat het OM en de politie het serieus oppakken. Kritiek mag er altijd zijn, en een beetje burgemeester kan wel tegen een stootje. Maar bakstenen gooien of aangereden worden gaat alle grenzen te buiten.’

Fröhlich heeft zelf niets in die orde meegemaakt. ‘Op Twitter krijg je nog wel eens nare reacties, maar het blijft bij lettertjes. Toen er discussie was over de opvang van asielzoekers stuurde een anoniem account mij allerlei verwensingen. Toen heeft de politie een stopgesprek gevoerd, daarna heb ik die persoon zelf benaderd voor een gesprek. Ik heb verteld wat het met mij en mijn gezin deed, en tegelijkertijd vertelde hij waar zijn pijn vandaan kwam.’ Een uitgestoken hand kan echter niet altijd. ‘Bij bedreigingen zijn juridische stappen de enige manier.’

Protocol

Eric van Oosterhout, burgemeester van Emmen, vindt dat je als gemeente juist strak moet zijn in het volgen van de protocollen en bij bedreiging altijd aangifte moet doen. ‘Niet als iemand me een klootzak noemt, maar ik heb ook wel eens een verward persoon op mijn tuinpad gehad. Gemiddeld gaan we denk ik twee keer per maand in gesprek met iemand die niet blij is. Dat moet op een normale manier. Als mensen op hoge poten een gesprek met de burgemeester eisen dan doen we dat nooit.’

Van Oosterhout wordt naar eigen zeggen vaak aangesproken over zaken waar hij niet over gaat. ‘Je bent in veel gevallen een laatste punt voor radeloze mensen die er niet doorheen komen. Als je overspannen wil worden, moet je ingaan op al die verzoeken. Een afspraak met iemand wekt verwachtingen die je als burgemeester niet waar kunt maken. Je wilt niet weten hoe vaak ik hoor dat een lantaarnpaal het niet doet. Ik weet niet hoe die werken, ik ga er niet over, en het interesseert me eigenlijk ook niet.’

Van Oosterhout is actief op sociale media, en schrijft al vijftien jaar een wekelijkse column. Hij kondigde zijn gesprek met Binnenlands Bestuur ook vooraf aan op Twitter. ‘Mijn geluk is dat ik graag schrijf, het is een leuke hobby en ik heb onderwerpen genoeg. Je moet als burgemeester boven de partijen staan en vooral verbinden. Laatst las ik een stuk over kernenergie. Ik ben van de generatie die met buttons liep, maar daar blijf ik van weg. Ik wil geen tegenstellingen vergroten. Over lokale zaken, zoals de overlast door asielzoekers uit het naburige Ter Apel, durf ik best te schrijven.’

Verkeerd uitgelegd

Het is een lastige balans, zegt Anke van Extel-van Katwijk, burgemeester van Asten. ‘Als je zaken agendeert is er het gevaar dat je positie kiest. En dingen kunnen verkeerd worden uitgelegd. Dat past niet bij de functie van een burgemeester: gemeenten willen een verbinder. Dat begint overigens bij jezelf laten zien. Onbekend maakt onbemind. Veel mensen denken nog dat de burgemeester de baas is. Daarom vind ik ook dat het aan mij is om uit te leggen hoe het echt zit, en de raad meer in stelling te brengen.’

Raadsleden hebben haar recent gevraagd wat ze moeten doen bij bedreigingen of intimidatie. Binnenkort krijgen de politici een cursus weerbaar bestuur. ’Vijftien jaar geleden bleef het nog relatief mild. Dat is nu anders. Je moet ervoor waken dat de streep niet steeds verschuift. Wat niet kan, dat kan nooit.’

Asten is een kleine gemeente. Dat maakt dat Van Extel-van Katwijk naar eigen zeggen wel altijd in gesprek kan, in tegenstelling tot haar collega uit Emmen. Of het helpt om de kloof tussen burgers en de gemeente te dichten? ‘Al is er maar één iemand die er iets mee kan, dan is dat mooi.’ De Haagse burgemeester Jan van Zanen kan ook niet ‘iedere dag bij alle 560.000 Hagenaren en Hagenezen op de koffie’, zegt hij zelf. Maar dat maakt de burgemeester niet per definitie afstandelijker. ‘Je kunt als burgemeester van een grote gemeente ook bemiddeld en aanwezig zijn, net zo goed als dat je als burgemeester van een kleine gemeente afstandelijk kan zijn. Wat voor mij geldt, moet je aan anderen vragen.’

Van Zanen begon in 2005 als burgemeester van Amstelveen met een blog. Dat heeft hij nog steeds. ‘Inwoners zien de burgemeester niet zo vaak, misschien bij koninklijke onderscheidingen of andere ontvangsten, maar dat is het zo’n beetje. Ik wilde aan demystificatie doen. Vertellen dat het meer inhoudt dan formaliteiten en de ontvangst van Sinterklaas. Dat probeer ik op zoveel mogelijk manieren te doen. Als ik over de markt loop, heb ik een soort lopend spreekuur. Ik heb ook altijd geeltjes bij me. Eropaf is het beste remedie tegen onvrede.’

Barre tijden

‘De meeste mensen vinden het leuk, maar kijk zelf op sociale media. Er wordt wat afgescholden.’ Volgens Van Zanen was dat in 2005 al zo, de mensen zijn niet veranderd. ‘Het heeft vooral te maken met de tijdsgeest die anders is. Er is veel onrust en onzekerheid. Het zijn barre tijden. Zolang ze daarom mij aanpakken vind ik het niet erg.’ Of dat grenzeloos is? ‘Nee daar zijn ook grenzen aan. Als het te schandalig is reageer ik niet, maar ik vind wel dat je met boze of verdrietige mensen in gesprek moet gaan als burgemeester. Het houdt je scherp, en al die kritiek is ook advies. Je moet je niet verstoppen voor je zaak, maar uitleggen wat je doet. Dan krijg je vaak na afloop een hand.’