Heerma moet de raadsleden redden

Terwijl de bewindslieden straks op het bordes staan te glunderen, is het nog afwachten welke wind er door het binnenlands bestuur gaat waaien.

Eerder lagen de kabinetten-Rutte op ramkoers met eerst de provincies en later de gemeenten over stikstof en jeugdzorg. Daarna kwam het kabinet- Schoof dat ook nog schoot op alles wat bewoog in het asiel dossier. Tegen die achtergrond doet de start van het kabinet-Jetten alvast weldadig aan. Er is nog wel gedonder in de polder, maar dit keer niet van de VNG of van het IPO. De rust in het Huis van Thorbecke is weergekeerd.

Maar hoe belangrijk een constructieve toon in de interbestuurlijke verhoudingen ook moge zijn, daarmee is nog geen einde gekomen aan de verrommeling waarover Douwe Jan Elzinga op deze plaats vaak klaagde. Helaas zit het Beleidskader decentraal en gedeconcentreerd bestuur, dat daaraan een einde moet maken, nog ergens in een pijplijn tussen ministeries. Aan de hand van de voorstudie ‘Naar nieuwe vormen van decentraal bestuur’ valt echter wel iets over de organieke zindelijkheid van het coalitieakkoord te zeggen.

Zonder meer goed nieuws is het loslaten van de schadelijke scheiding tussen beleid en uitvoering. Dat was ooit hip, maar staatsrechtelijk altijd al op drijfzand gebaseerd. Zeker in combinatie met het ideaal dat de politiek alleen nog op hoofdlijnen zou mogen sturen. Inmiddels bewijst bijvoorbeeld het UWV dat het ook in de praktijk een slecht idee was. Zelfstandigheid is eigenlijk alleen geboden als die samenhangt met de aard van de bevoegdheid: de Kiesraad bijvoorbeeld.

Voor de rest is meer ministeriële verantwoordelijkheid in combinatie met respect voor professionele autonomie een beter idee. Vindt ook het coalitieakkoord: ‘Uitvoerders krijgen meer ruimte en mandaat om professionele afwegingen te maken in het belang van mensen.’ Daarmee komt de professionele autonomie van uitvoeringsorganisaties er beter vanaf dan de decentrale autonomie van medeoverheden.

Sowieso krijgt lokale democratie geen aandacht. Dit keer zijn de weerbare rechtsstaat en de sterke democratie vooral nationale aangelegenheden en blijft de toenemende druk op een afnemend aantal raads leden buiten beschouwing. Dat lijkt niet toevallig, want de feitelijke uitoefening van decentrale autonomie is vooral een probleem. Door al die eigen keuzes van provincies en gemeenten zijn ze een hindermacht voor Bouwend Nederland geworden. Dus staat het akkoord vol stoere taal over simpele regels, uniforme regels of liever helemaal geen regels. ‘Er komen onder andere simpelere regels voor optoppen en splitsen, vergunningsvrij waar mogelijk. Gemeenten worden verplicht helder beleid op papier te zetten in welke omstandigheden ontwikkelaars dit mogen doen.’ Bovenwettelijke normen zijn uit den boze en het werk van welstandscommissies wordt overbodig _ prefabwoningen zijn de nieuwe norm en het vergunnen daarvan moet in een gestandaardiseerde fastlane.

Maar het meest opvallend is toch een verschijnsel dat Elzinga brandmerkt als materieel functioneel bestuur. Anders dan de formele vormen van functionele decentralisatie, zoals de waterschappen en de universiteiten, wordt het materieel functioneel bestuur gevormd door vakdepartementen die zich met een eigen verkokerde opgave in de regio nestelen. Daar waar bestuurders in blauwe pakken voortdurend gezamenlijk ‘aan de lat staan’ voor van alles: de vierde bestuurslaag, waar nog werkelijke resultaten worden geboekt.

Ook in het huidige coalitieakkoord wordt weer over ‘de regio’ als een zelfstandige partner gesproken: ‘Samen met regio’s werken we met strategische agenda’s om grote opgaven in een gebied integraal en gezamenlijk te realiseren.’ En dat is natuurlijk mooi. Maar het gaat schuren als aan die regionale tafels politieke keuzes worden gemaakt waarop lokale volksvertegenwoordigers geen werkelijke invloed hebben, maar waarvoor ze wel verantwoordelijk worden gehouden. Dat zijn de concrete windmolens en azc’s waar het straks in de lokale verkiezingscampagnes over zal gaan.

De raadsleden die daarvoor aan de lat staan, kunnen wel een stevige minister van Binnenlandse Zaken gebruiken, die om te beginnen dat Beleidskader lostrekt. Wie ooit Heerma het spreekgestoelte in de Tweede Kamer heeft zien beetpakken, heeft er alle vertrouwen in dat dit goedkomt. We rekenen op hem.