Het is betekenisvol wanneer schrijvers hun ivoren toren verlaten om de tijdgeest te fileren. Dat is geen gemeengoed. Schrijver Tommy Wieringa — die zichzelf onverdroten inzet voor steun aan de Oekraïne — betoogt dat veel kunstenaars hun plicht verzaken door schurende maatschappelijke thema’s te mijden. Ze lijden aan ‘bloedarmoede’ en ‘navelstaren’.
Democratie als haar eigen beul
Boekrecensie van het boek 'Absolute democratie. Kroniek van een aangekondigde afrekening'.
Vlijmscherp traktaat van Pfeijffer
Met de nieuwe essaybundel van dichter en romancier Ilja Leonard Pfeijffer, Absolute democratie, wordt Wieringa’s appèl nu krachtig beantwoord. In de bundel zijn vijftig korte essays verzameld die in 2024 en 2025 verschenen in de Belgische krant De Morgen. Het roept de vraag op waarom Pfeijffer niet ook in Nederlands zo’n podium kreeg, gezien zijn reflectie op onze bestuurlijke werkelijkheid.
Pfeijffer betoogt in essentie dat de grootste bedreiging voor de democratie voortvloeit uit haar eigen logica. Wanneer politieke leiders zich uitsluitend beroepen op de ‘wil van de meerderheid’, worden de instituties die onze vrijheid bewaken — de onafhankelijke rechtspraak, de vrije pers, de ambtelijke integriteit — stelselmatig uitgehold. Pfeijffer munt hiervoor de term ‘absolute democratie’: een systeem waarin verkiezingen wel blijven bestaan, maar andere essentiële ‘checks and balances’ verdwijnen.
Een democratie kan zichzelf democratisch afschaffen
Hij waarschuwt dat een democratie zonder institutionele remmen zichzelf democratisch kan afschaffen. Voor ons en voor nu is dit een uiterst relevante en actuele analyse. Pfeijffer switcht in zijn betogen moeiteloos tussen de Nederlandse actualiteit, de herverkiezing en daden van Trump, de koers van de Italiaanse premier Meloni (in wier land hij woont) en veel meer, met een gedoseerd gebruik van doorgaans krachtige bronnen en rijke citaten. Hij laat zien dat de rechtsstaat geen statisch gegeven is, maar een kwetsbaar evenwicht dat dagelijks onderhoud vergt.
Hoewel de achterflap het werk aanprijst dat het ‘leest als een roman’, is het boek toch vooral een vlijmscherp politiek-filosofisch traktaat. Anders dan een roman is het boek eigenlijk ook te rijk om in één ruk te consumeren; de vijftig essays dwingen regelmatig tot reflectie over onze eigen burgerlijke of professionele rol en verantwoordelijkheid in het bewaken van de democratische spelregels.
Citaat uit het boek ‘In de absolute democratie prevaleert de dictatuur van de meerderheid ten koste van belangen van minderheden’
Waar de ‘absolute democratie’ neigt naar een dictatuur van de meerderheid, herinnert Pfeijffer ons eraan dat een gezonde rechtsstaat juist bestaat bij de gratie van minderheidsrechten en institutionele tegenmacht. Zo bezien is ons huidige minderheidskabinet met een hier en daar wat verstevigde rechtelijk macht, een blijvend vrije pers en een kritisch ambtelijk apparaat nog niet zo gek.
Absolute democratie is een superieur geschreven bijdrage aan ons denken en het bewijs dat een boek de kracht bezit om het fundament van onze rechtsstaat opnieuw te ijken.
Absolute democratie. Kroniek van een aangekondigde afrekening door Ilja Leonard Pfeij. Arbeiderspers, 2026. Prijs: 23,99 euro
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.