De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft een atypische burgemeester uitgenodigd op haar jaarcongres: Jonathan Holslag. De oud-hoogleraar staat aan het roer van de Belgische gemeente Tienen. Zijn hartenwens: het losweken van burgerzin, want ‘een democratie die niet is gestoeld op verantwoordelijke burgers gaat naar de verdoemenis.’
Burgemeester Holslag: ‘Ik ben een enorm slechte politicus’
‘Het is een illusie om te denken dat Belgische burgemeesters meer zeggenschap hebben omdat ze worden gekozen’
‘Ik ben toch wel een beetje een politiek curiosum’, gniffelt Jonathan Holslag (45). De vraag ligt bij Taverne Gambrinus op tafel waarom de VNG hem, burgemeester van een voor Nederlandse bestuurders waarschijnlijk onbekende middelgrote gemeente in België, heeft gevraagd als plenaire spreker op haar aanstaande jaarcongres in de Achterhoek. ‘We zijn hier een atypisch politiek avontuur begonnen. Iemand die zich jarenlang met de wereldpolitiek heeft beziggehouden gaat opeens lokaal ploegen. Dat komt niet zo heel veel voor, hè?’, zegt Holslag op de Grote Markt van het Vlaams-Brabantse Tienen.
Hondenstront
Jonathan Holslag belandde in 2024 pardoes vanuit de ‘ivoren toren’ van de academia in Brussel op het fluweel in het gemeentehuis van Tienen (37.000 inwoners). Hij had als aansprekend academicus en VRT-commentator nooit het plan gehad om burgemeester te worden, maar toen zijn nieuwe Tienense partij Durf in oktober 2024 bij de eerste de beste verkiezing meteen de grootste partij werd, was er geen weg terug. De kandidaat met de meeste voorkeurstemmen in de grootste fractie werd dat jaar voor het eerst in België automatisch burgemeester. Het Laatste Nieuws schreef denigrerend: ‘De professor internationale politiek gaat zich de komende zes jaar buigen over hondenstront, verkeersdrempels en onkruid.’ Maar Holslag trok het zich niet aan. Tienen was volgens hem inderdaad toe aan een flinke opknapbeurt. ‘Net zoals heel België een opknapbeurt nodig heeft.’ Een week na de verkiezingen presenteerde Holslag zijn ‘Feniks-coalitie’ van Durf, N-VA+ en Tienen Anders.
Omslag
De Durf-burgemeester ging voortvarend van start. In een poging de politieke samenwerking in Tienen te bevorderen, besloot Holslag de 33 raadsleden in alfabetische volgorde naast elkaar te zetten. Toen die opstelling voor verwarring zorgde en de oppositie dreigde de raadsvergaderingen te boycotten, trok de nieuwbakken burgemeester die cultuuromslag snel in. ‘Maar de cultuuromslag op straat gaat onverminderd door’, zegt Holslag. Hij richtte Durf in 2023 per slot van rekening op om een einde te maken aan ‘tientallen jaren van verwaarlozing en neergang’. Holslag: ‘Je wilt een nette stad? Dan begin je daarmee voor je eigen deur. En dat nemen we letterlijk. Onze zwerfvuilhandhavers waarschuwen sinds vorig jaar zomer niet meer voor het achterlaten van zwerfvuil, maar geven meteen een boete. Dat leidde tot een golf van protest, maar ik geloof dat mensen inmiddels beseffen dat we daarmee de stad netter en aantrekkelijker maken. Of dat gaat lukken, weet ik niet. Voor mij zit de merite in de poging en niet noodzakelijk in de resultaten, want die resultaten heb je niet in de hand. Het hangt af van de bereidheid van de samenleving om ervoor te gaan.’
Brullen
Jonathan Holslag heeft burgerschap hoog in het vaandel staan. En niet sinds hij burgemeester is, maar al lang. In 2015 zei de hoogleraar politieke wetenschappen van de Vrije Universiteit Brussel in Knack: ‘In plaats van te staan brullen over een gebrek aan leiderschap is het tijd voor goed burgerschap.’ Nu zegt hij: ‘Je hebt als overheid een budget, maar je kunt het niet alleen. Het hangt echt af van het engagement en de wilskracht van alle burgers. Burgerschap mag niet ophouden met het betalen van je belasting en het kleuren van het bonnetje. Je zou dat kunnen beschouwen als een heel idealistische invulling van politiek, maar het is eigenlijk heel realistisch en noodzakelijk. Tegelijk is dat voor mij de grootste uitdaging in het lokaal bestuur, zeker in deze stad: hoe vind je een nieuw evenwicht tussen wat je voor burgers doet en wat je van burgers vraagt?’
Sombere tijden
Het gebrek aan burgerzin, de verwaarlozing van de weerbaarheid en ons ongebreidelde consumentisme liggen volgens Holslag ten grondslag aan de neergang van Europa. Hij pleit al langer voor verplichte burgerdienst en is al ettelijke jaren reservist bij de Special Forces Group van het Belgische leger. ‘Het zijn sombere tijden voor dienaren van de democratie’, zegt Holslag, terwijl hij aan zijn tonic nipt (‘overdag geen pintje’). ‘We komen uit een aantal decennia van uitzonderlijke voorspoed. Voor het eerst in een lange geschiedenis glijden we in Europa af. Er zit een enorm spanningsveld tussen wat nodig is en de middelen die we hebben. En waarvoor we de bereidheid van mensen nodig hebben. Niets is zo moeilijk voor een dienaar van de democratie als het dienen van of leiding geven aan een bevolking die zeer beperkt bereid is om de hand aan de ploeg te slaan. Dat zie je op lokaal niveau en nationaal. Onze premier wil echt wel hervormen, maar hij loopt voortdurend vast omdat mensen heel erg vastklampen aan hun rechten. Plichten zijn er voor anderen.’
Gevecht
Jonathan Holslag mist de begeestering. ‘Je hebt de mechaniek van het stemmen, de checks and balances, en dat werkt wel, maar waar het om draait in een democratie is of je als burger wilt meewerken aan een veilige en welvarende toekomst. Die wil is de laatste dertig jaar van globalisering heel sterk weggeëbd. Een democratie die niet is gestoeld op actieve, verantwoordelijke en weerbare burgers gaat naar de verdoemenis en degenereert tot een soort van heerschappij van de meute, zoals Aristoteles al schreef. Ik denk dat dát het gevecht van Europa zal zijn. Er is alleen een enorm verschil tussen het schrijven van boeken daarover of als burgemeester een klein steentje proberen te verleggen in die machtige rivier van de Europese democratie.’
Schipperen
En dat is geen sinecure, weet de burgemeester van Tienen na anderhalf jaar lokaal ‘ploegen’. Holslag: ‘We zitten in een politiek-maatschappelijke context die zich heel moeilijk laat veranderen. Lokale besturen zijn per definitie log, in België zeker, door hun omvang en de diverse taken die ze uitvoeren. Heel veel diensten zijn bezig met heel veel taken en werken daardoor moeilijk samen. En je hebt de formele aspecten die de overheid traag maken. Strookt het wel met de wetten en de regels? En je hebt ook nog het starre ambtenarenstatuut. En dan is er de politieke constellatie: schipperen om de schepenen en je eigen fractie mee te krijgen in je verhaal. Ik voel mij de kapitein op een grote olietanker met de motor van een pleziersloepje in een stuurhut met een kakofonie aan meningen. Door nu een paar jaar met de lokale politiek bezig te zijn, ben ik er nog meer van doordrongen hoe moeilijk het voor Europa zal zijn om zichzelf te herpakken.’
Beklagenswaardige figuur
Dat de burgemeester in België indirect wordt gekozen, wil niet zeggen dat hij meer voor elkaar kan krijgen dan zijn Nederlandse collega. Holslag: ‘De burgemeester is hier ook een beetje een beklagenswaardige figuur. Ook in België heb je veel bevoegdheden, maar uiteindelijk weinig te zeggen. Het is een illusie om te denken dat Belgische burgemeesters meer zeggenschap hebben omdat ze worden gekozen. Ik heb op het vlak van veiligheid wel wat bevoegdheden, maar je moet ook de praktische instrumenten hebben om daar wat mee te doen. De Gemeentewet is heel stellig hoor, de burgemeester heeft de leiding op het vlak van veiligheid, maar je zegt niet tegen de politie: “En nu gaan jullie dit of dat doen.” Als je wat wil, is er altijd weerstand. We proberen dingen positief te veranderen, maar ik denk ‘s avonds heel vaak: het is niet genoeg geweest.’
Hogere belastingen
Het nieuwe college van Tienen kreeg heel wat om de oren toen het vorig jaar voorstelde om de bestaande bedrijfsbelastingen op te doeken en te vervangen door een oppervlaktetaks. Boeren parkeerden hun tractoren op de Grote Markt toen de gemeenteraad in juni van dit jaar over het voorstel stemde. Holslag: ‘We halen met onze belastingverhogingen zo’n zes miljoen euro extra op. Dat bedrag volstaat net om de oplopende kosten te dekken. We gaan overal in België hogere belastingen krijgen. Wat België namelijk heel erg karakteriseert, en Tienen nog een beetje meer, is dat we de laatste dertig jaar nauwelijks hebben geïnvesteerd in onze basisinfrastructuur. Nederlandse steden zijn keurig verzorgd. Veel meer dan in Nederland moeten wij in België een gigantische inhaalbeweging maken. We hebben in Tienen onze wegen laten scannen. Daar kwam uit dat we voor 70 tot 80 miljoen euro aan urgente kosten hebben voor de lokale wegen.’
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.