Energiearmoede aanpakken: vijf lessen voor gemeenten

Hoe bereik je inwoners die zich nooit melden? Energiebank Arnhem helpt inmiddels jaarlijks ruim 1.000 huishoudens en deelt de belangrijkste lessen uit elf jaar praktijk. "Een effectieve aanpak begint niet bij een regeling, maar bij een relatie."

Voor Rob Groen, strategisch adviseur van Energiebank Arnhem, vat die ene zin elf jaar praktijkervaring samen. Gemeenten investeren terecht in isolatie, energiebesparende producten en financiële regelingen. Maar de grootste winst ontstaat wanneer inwoners hun gedrag blijvend veranderen. En daarvoor zijn ledlampen en tochtstrips alleen niet genoeg.

Die overtuiging is niet gebaseerd op theorie, maar op de praktijk. Energiebank Arnhem ondersteunt inmiddels jaarlijks ruim 1.000 huishoudens en ontwikkelde in elf jaar een aanpak die laat zien wat werkt én waarom. De belangrijkste lessen zijn ook buiten Arnhem toepasbaar.

1. Bereik mensen, niet doelgroepen

Veel gemeenten beginnen met het afbakenen van de doelgroep. Lage inkomens, hoge energielasten, bepaalde buurten of specifieke woningtypen. Begrijpelijk, maar volgens Groen begint een succesvolle aanpak ergens anders. "Hoe smaller je de doelgroep definieert, hoe moeilijker je haar bereikt." Achter iedere voordeur schuilt een ander verhaal. Soms melden mensen zich niet vanzelf omdat zij digitaal minder vaardig zijn, moeite hebben met de Nederlandse taal, wantrouwend zijn richting instanties of simpelweg te veel zorgen hebben om nog een regeling uit te zoeken. Energiearmoede staat bovendien zelden op zichzelf. Achter een hoge energierekening gaan vaak ook schulden, gezondheidsproblemen of sociale problematiek schuil.

De eerste vraag voor gemeenten is daarom niet: Wie behoort precies tot de doelgroep? De eerste vraag is: Hoe bereiken we de mensen die onze hulp het hardst nodig hebben?

2. Vertrouwen kun je lenen

Die vraag bracht Energiebank Arnhem naar de wijk. "Mensen vertrouwden ons in het begin niet omdat wij Energiebank Arnhem zijn," zegt Groen. "Ze vertrouwen wel de mensen die ze al kennen. Een energiecoach die al eerder heeft geholpen, iemand van het buurthuis, een huisarts, een vrijwilliger of iemand van de voedselbank. Dat vertrouwen mogen wij lenen."

Juist daarom werkt Energiebank Arnhem intensief samen met maatschappelijke organisaties die al een relatie hebben met bewoners.

Een treffend voorbeeld is een bingo-ochtend in een Arnhemse wijk. Nadat kort werd verteld over de gratis energiecoaching, schreven dertien van de twintig aanwezigen zich direct in voor een huisbezoek. Niet vanwege de naam Energiebank Arnhem, maar omdat de uitnodiging kwam van iemand die zij al jaren kenden en vertrouwden. Door jarenlang lokaal aanwezig te zijn, heeft Energiebank Arnhem inmiddels ook zelf een sterke vertrouwenspositie opgebouwd. Een groeiend deel van de nieuwe aanmeldingen komt via bewoners die eerder door een energiecoach zijn geholpen en anderen doorverwijzen. Voor Groen is dat de beste bevestiging dat de aanpak werkt.

De les voor gemeenten is helder: investeer niet alleen in communicatie, maar vooral in netwerken van vertrouwen.

3. Gedragsverandering levert de grootste energiewinst op

"80% van de energiebesparing zit in gedrag." Die overtuiging bepaalt de werkwijze van Energiebank Arnhem. Technische maatregelen blijven belangrijk. Ledlampen, radiatorfolie of tochtstrips kunnen direct effect hebben. Maar zonder uitleg en begeleiding verdwijnen ze regelmatig ongebruikt in een kast of worden ze niet optimaal toegepast. Daarom kiest Energiebank Arnhem bewust voor meerdere huisbezoeken. Niet omdat er steeds nieuwe producten worden geïnstalleerd, maar omdat gedragsverandering tijd kost.

Het eerste gesprek gaat vaak nauwelijks over energie. Eerst is er koffie. Een kennismaking. Pas daarna ontstaat ruimte om samen naar gewoonten en energieverbruik te kijken.
Groen herinnert zich een bewoner die de tussendeur naar de gang altijd open liet staan zodat zijn hond vrij kon rondlopen. De energiecoach zei niet dat dit verkeerd was, maar stelde voor om samen twee weken het gasverbruik te vergelijken: één week met de deur open en één week met de deur dicht. Toen de bewoner zelf zag hoeveel gas daarmee werd bespaard, veranderde zijn gedrag blijvend. Niet omdat iemand hem vertelde wat hij moest doen, maar omdat hij zelf overtuigd raakte.

Het voorbeeld laat zien waarom een eenmalig energieadvies vaak niet voldoende is. Een energiecoach helpt niet alleen met technische maatregelen, maar vooral met het ontwikkelen van nieuw gedrag. Juist daar zit de grootste energiewinst.

4. Werk vanuit de bedoeling, niet vanuit de regeling

Voor Marije Ruysch, directeur van Energiebank Arnhem, ligt de belangrijkste bestuurlijke les bij de manier waarop gemeenten samenwerken. "Werk vanuit de bedoeling, niet vanuit de regeling. En leer van elkaar" Ruysch merkt dat de eerste vraag die organisaties elkaar stellen vaak bepalend is voor de uitkomst. "Als je begint met de vraag: 'Mag dit volgens de regels?', krijg je bijna altijd een antwoord vanuit de regels. Begin je met de vraag: 'Hoe zorgen we dat inwoners zo goed mogelijk geholpen worden?', dan ontstaat een heel ander gesprek. Dan zoek je samen naar mogelijkheden in plaats van beperkingen."

Dat betekent niet dat regels minder belangrijk zijn. Het betekent dat regels een middel zijn om maatschappelijke doelen te bereiken. Gemeenten, woningcorporaties en maatschappelijke organisaties die vanuit een gezamenlijke bedoeling samenwerken, vinden vaker oplossingen die binnen de bestaande kaders passen én daadwerkelijk effect hebben.

5. Maak energiearmoede een gezamenlijke opgave

Geen enkele organisatie bereikt alle inwoners alleen. De kracht van de Arnhemse aanpak zit in de samenwerking tussen gemeente, woningcorporaties, welzijnsorganisaties, vrijwilligers en andere lokale partners. Iedere organisatie beschikt over een deel van het netwerk en een deel van het vertrouwen. Door die kennis en contacten te verbinden ontstaat een aanpak die veel verder reikt dan een energiebespaaractie of een subsidieregeling. Elf jaar praktijkervaring laat zien dat succesvolle energiehulp uiteindelijk draait om mensen. Technische maatregelen zijn belangrijk. Financiële ondersteuning is noodzakelijk. Maar vertrouwen, aandacht en persoonlijk contact bepalen of die hulp ook daadwerkelijk terechtkomt bij de huishoudens die haar het hardst nodig hebben.

Zoals Ruysch het samenvat: "Werk vanuit de bedoeling, niet vanuit de regeling." Die gedachte loopt als een rode draad door de Arnhemse aanpak. Een effectieve aanpak van energiearmoede begint niet bij een regeling, maar bij een relatie. Niet bij een energiebespaarbox, maar aan de keukentafel. En niet bij de vraag of inwoners de weg naar de gemeente weten te vinden, maar of gemeenten de weg naar hun inwoners weten te vinden.