Kabinet maakt zich geen zorgen over tekort aan zand en grind

Staatssecretaris Annet Bertram van Infrastructuur en Waterstaat maakt zich nog geen zorgen over de zandwinning in Nederland. Ook accepteert ze het dat de grindwinning in Nederland tot een einde komt, doordat het laatste grote grindwinproject in de Maas in Limburg eind dit jaar afloopt.

Dat blijkt uit een langverwachte Kamerbrief die de voorlopige slotsom is van jarenlange noodoproepen vanuit de grondstoffenindustrie zelf. Zand en grind zijn de ingrediënten voor beton, en dus cruciaal voor woningen en infrastructuur.

De zandwinningsbedrijven klagen al lang dat het uiterst ingewikkeld en tijdrovend is om een ontgrondingsvergunning bij een provincie te verkrijgen, zoals bijvoorbeeld in het rivierengebied. Het moeilijke is dat provincies eisen dat er onder omwonenden draagvlak is voor de jarenlange winningen, en dat de winning leidt tot maatschappelijke meerwaarde. Dat kan als zand- of grindwinning in een riverbed leidt tot een kleiner risico op overstromingen, zoals in het Limburgse Grensmaasproject. Of als de winning resulteert in een nieuw natuurgebied.

Geen tekort

Staatssecretaris Bertram concludeert nu dat er voorlopig geen tekort aan zandwinning zal zijn, en dat de grindwinning vooral aan het buitenland moet worden overgelaten. Want daar zijn grotere voorraden. Getuige haar Kamerbrief baseert zij zich grotendeels op gesprekken met de vier meest relevante provincies (Limburg, Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel) en met Rijkswaterstaat. De huidige ontgrondingsvergunningen en lopende aanvragen geven de komende jaren nog voldoende ruimte voor zandwinning. ‘Conclusie is dat er op dit moment geen tekorten zijn aan grind, ophoogzand, industriezand en klei en dat die de komende tien jaar ook niet worden verwacht’, schrijft de bewindsvrouw.

Overijssel en Gelderland zeggen volgens Bertram dat ze nog evenveel vergunningsaanvragen krijgen als in eerdere tijden. Noord-Brabant en Limburg zien wel een teruggang. Dat is belangrijke informatie, omdat winbedrijven pas een vergunning aanvragen als ze nagenoeg zeker weten dat die verstrekt zal worden.

Marktwerking

In de beslisnota bij de Kamerbrief schrijven ambtenaren van het ministerie dat branchevereniging Cascade waarschuwt dat ‘al op korte termijn een tekort aan industriezand zal ontstaan, waardoor Nederland de opgaven voor de bouw en infra niet kan realiseren’. Maar het ministerie zelf verwacht geen schaarste voor 2035. En als die er wel komt, dan is de verwachting dat marktwerking uitkomst biedt.

Dit laatste is het beleid sinds 2003, toen het rijk stopte met het aan provincies opleggen van verplichte winningshoeveelheden. Die taakstellingen werden geschrapt en de vergunningverlening overgedragen aan provincies, of aan Rijkswaterstaat in geval van rijkswateren. Het ministerie verwachtte dat taakstelling niet meer nodig was en dat de marktwerking op natuurlijke wijze in behoeften zou voorzien.

Geen regie

Een verwachting was dat vanwege de nu gevreesde tekorten het rijk de regie weer enigszins zou hernemen. Maar Bertram doet dat niet. Het verleden heeft volgens haar bewezen dat de bredere Europese productie van zand en grind eventuele tekorten in Nederland kan aanvullen. Ze heeft adviesbureau Arcadis laten kijken naar de historische prijsontwikkeling van de primaire grondstoffen. ‘Hieruit volgt dat de markt gewijzigde omstandigheden steeds goed heeft opgevangen’, schrijft ze.

Minder goed gevoel

De Nederlandse Vereniging Toeleverende Bouwmaterialenindustrie (NVTB) heeft daar een minder goed gevoel bij en vraagt al sinds minstens 2020 aandacht voor de grondstoffenwinning. In 2022 stuurde NVTB, samen met branchevereniging Cascade en vijf andere partijen uit de sector, een noodbrief aan toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Hugo de Jonge en Bertrams voorgangster Viviane Heijnen. Dat was de tijd van kabinet Rutte-IV. ‘Indien er zeer binnenkort geen nieuwe vergunningen verleend worden, komt de huidige grind- en industriezandproductie in Nederland op korte termijn zwaar onder druk te staan’, schreven zij.

Grote dalingen

Zij baseerden zich in de jaren daarna onder meer op een rapport van adviesbureau Berenschot uit november 2023, dat een ander beeld schetste dan de nieuwste Kamerbrief van Bertram: ‘De komende tijd lopen er een aantal projecten ten einde waardoor de lokale winning van zand en grind in Nederland zal dalen. Voor zand zal, zonder ingrijpen, de Nederlandse winning dalen met meer dan 44 procent; de totale daling tot 2035 bedraagt zelfs 75 procent.’ En over de impact van zo'n afname: ‘Een tekort aan zand en grind zal waarschijnlijk linksom of rechtsom via de markt opgelost worden. Dit kan via import of door het inzetten van duurdere alternatieven. Beide opties zullen de prijs van beton opstuwen, waardoor de betaalbaarheid van alle bouwopgaven in het geding komt.’

Beraden

Leonie van der Voort, directeur van vereniging Cascade, laat in een eerste reactie slechts weten: ‘Wij bestuderen de brief op dit moment en beraden ons op een reactie zodra we de inhoud zorgvuldig hebben geanalyseerd.’