Gemeenten aan zet voor gezond en duurzaam eten

Het blijft een hardnekkig probleem dat bovendien steeds erger wordt: de ongezonde voedselomgeving. Gemeentes zien het aantal fastfoodzaken groeien, terwijl het aantal verswinkels, zoals bakkers en groenteboeren, steeds verder afneemt. Op straat, in de supermarkt en op school is de ongezonde keuze inmiddels de makkelijke keuze, terwijl de gezonde keuze steeds lastiger wordt.

Aanbod ongezond voedsel gestegen

Het aantal fastfoodzaken in Nederland is de afgelopen twintig jaar bijna verdubbeld, van ruim 10.000 in 2007 naar ruim 19.000 begin 2026 [1]. Het aanbod van ongezond voedsel nam tussen 2011 en 2021 met 30 procent toe, terwijl in dezelfde periode bijna 1.200 verswinkels zoals bakkers en groentewinkels verdwenen [2]. In de supermarkt, waar Nederlanders zo'n 70 procent van hun voeding kopen, is de balans zoek: ongeveer 80 procent van het schap-aanbod en de aanbiedingen is ongezond , en in de horeca valt zo'n 90 procent van het menuaanbod van grotere koffie- en fastfoodketens buiten de Schijf van Vijf .

De nieuwe ‘Voedseldrukmonitor’ van de UvA en de gemeente Amsterdam laat dit duidelijk zien [3]. Zij brachten voor het eerst de voedselomgeving van tien gemeenten in kaart.

Dit zijn de resultaten:

• Alle tien gemeenten scoren ongezond: de voedselomgeving is ‘verzadigd’ met ongezonde verkooppunten.
• In tien jaar tijd is 77% van de buurten in deze gemeenten nóg ongezonder geworden.
• 93,6% van de middelbare en mbo-scholen ligt in een ongezonde voedselomgeving.

Lokaal vraagstuk

Een gezonde en duurzame voedselomgeving is niet alleen een landelijk vraagstuk. Juist lokaal wordt de voedselomgeving vormgegeven: op straat, in de wijk en rond de school. Gemeentes spelen daarbij een belangrijke rol.

Zij kunnen bijvoorbeeld een lokale voedselstrategie of gezondheidsnota vaststellen met concrete doelen voor een gezonder en duurzamer aanbod. Ook kunnen ze het goede voorbeeld geven in gemeentelijk vastgoed en hun eigen inkoopbeleid. Gezond en duurzaam aanbod in sportkantines, gemeentelijke kantines en bij evenementenvergunningen. Of ze kunnen aansluiten bij bredere netwerken zoals de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving, JOGG, of the Plant Based Treaty.

Verschillende gemeenten laten zien dat het kan, zoals Amsterdam, Utrecht, Groningen, Ede, Rotterdam, Almere en Leeuwarden. Kijk voor concrete voorbeelden op gemeenteplantvooruit.nl en goodfoodcity.nl.

Juridische basis ontbreekt

Eén probleem blijft echter hardnekkig. Gemeenten hebben geen juridisch instrumentarium om op het aanbod van ongezond voedsel te sturen. De Omgevingswet biedt alleen ruimte om aanbieders te weren op basis van argumenten. Voor de fysieke leefomgeving denken we in: geluid, stank of afval en niet op basis van gezondheid. Onderzoek van Berenschot in opdracht van het ministerie van VWS bevestigt dat dit binnen de huidige regelgeving niet mogelijk is[4]. Zolang die juridische basis ontbreekt, blijft gemeentelijk beleid kwetsbaar voor bezwaar en beroep en sterk afhankelijk van de toekomst.

Gelukkig erkent het kabinet het probleem. Al in 2021 informeerde staatssecretaris Blokhuis de Tweede Kamer over een verkenning naar juridische mogelijkheden. Vervolgens kondigde staatssecretaris van Ooijen een nieuwe wet aan [5] en meldde staatssecretaris Karremans dat hij een wetsvoorstel wilde voorleggen aan de Kamer in 2026[6]. Minister Hermans bevestigde in het Leefstijldebat van afgelopen april dat hieraan wordt gewerkt maar het traject loopt inmiddels al vijf jaar en een aangenomen wet is nog altijd niet in zicht.

Hoog tijd dus voor het kabinet om vaart te maken met een voedselwet, met daarin een duidelijk juridisch kader met een heldere wettelijke definitie van gezond en ongezond aanbod, dat gemeenten daadwerkelijk grip geeft op hun voedselomgeving. Zonder deze elementen dreigt de Voedselwet een wet met een mooie titel te worden, maar zonder de instrumenten die u als gemeente nodig heeft om er in de praktijk mee aan de slag te gaan.

[1] CBS-cijfers over de groei van het aantal fastfoodzaken (van ruim 10.000 in 2007 naar ruim 19.000 begin 2026), aangehaald in: IKNL, 'Meer fastfoodzaken, meer overgewicht, meer kanker', 2026. 
[2] Pointer (KRO-NCRV), 'Aanbod ongezond voedsel nam in 10 jaar tijd sterk toe', 2021 (30% toename ongezond aanbod 2011-2021; bijna 1.200 verdwenen verswinkels tegenover 1.000 nieuwe fastfoodlocaties).
[3] De Voedseldrukmonitor .
[4] Berenschot, in opdracht van het ministerie van VWS, 'Het reguleren van de voedselomgeving op grond van gezondheid', aangeboden aan de Tweede Kamer door staatssecretaris Karremans, april 2025. 
[5] Binnenlands Bestuur, 'Van Ooijen wil nieuwe snackwet', 2023. https://www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/diversiteit-en-inclusie/van-ooijen-wil-nieuwe-snackwet
[6] Tweede Kamer, Kamerbrief 'Preventief gezondheidsbeleid', staatssecretaris Karremans (VWS), 2025 (aankondiging wetsvoorstel voor 2026).