Gemeenschapsfundamentalisme

De kansen van het politieke bootje dat Mona Keijzer te water heeft gelaten, worden verschillend ingeschat. Misschien zwemmen de twintig zetels die al sinds Fortuyn op drift zijn nu in het net dat zij uitwerpt. Zelfde circus, andere clown. Maar mogelijk is er overbevissing op rechts. Zie maar eens duidelijk te maken dat je minder rabiaat bent dan Markuszower, pragmatischer dan Wilders, coherenter dan Baudet, christelijker dan Eerdmans maar niet zo orthodox als de SGP enzovoorts. Dat vereist een nuance waar de electorale slag op rechts de laatste jaren niet om bekend staat.

Ik acht het zeker niet uitgesloten dat Keijzer een kans maakt. Niet zozeer omdat het haar gaat lukken om een eigen plekje te vinden op de as van vrolijk rechts, verongelijkt rechts, radicaal rechts of extreemrechts. Maar vooral omdat ze ook op een andere as beweegt. Als geradicaliseerde christendemocraat verabsoluteert ze de gemeenschap tegenover de staat: het gemeenschapsfundamentalisme. De christendemocratie heeft ook de mond vol over gemeenschappen en hun heilzame werking, maar probeert tegelijk met vage concepten als gespreide verantwoordelijkheid en maatschappelijk middenveld de staat en samenleving op elkaar te betrekken.

Keijzer doet dat niet meer. De stukken op de site van haar project hanteren een veel scherpere tegenstelling tussen de gemeenschappen en de overheid. Ze sluiten elkaar eigenlijk uit. De ruimte voor gemeenschappen moet op de overheid worden bevochten. Als de overheid zich nou maar eens zou terugtrekken in zijn eigen modellenwerkelijkheid en gemeenschappen alleen dienstbaar zou faciliteren, dán zouden die als vanouds kunnen gaan bloeien.

Dit is een belangrijk verschil. In het oorspronkelijke ontwerp van Thorbeckes huis waren gemeenten uitdrukking van lokale gemeenschappen maar ook onderdeel van de Staat. Ongeveer zoals de vrijwillige brandweer nu nog functioneert. Het bieden van brandveiligheid is een essentiële staatstaak die hoge professionele eisen stelt aan brandweerlieden, maar toch is de overheid hier afhankelijk van de 19.000 vrijwilligers die zich als gemeenschappen rond brandweerposten organiseren. Staat en samenleving vallen zo optimaal samen. Bijna alles wat daar misgaat, kan je ook terugzien bij de brandweer.

Maar een ding is duidelijk: ze kunnen niet zonder elkaar. Zonder de bevoegdheden en de middelen van de Staat zou de vrijwillige brandweer een club spuitgasten met een wonderlijke hobby zijn en zonder gemeenschappen die ‘hun’ posten bemensen, beschikte de overheid alleen over lege kazernes en professionals met te lange aanrijtijden. Samenleving en staat hebben elkaar wezenlijk nodig en houden elkaar juist daardoor in balans. Voor gemeenschapsfundamentalisten ligt dat anders. Die zien in de afwezigheid en het falen van de overheid ruimte voor een eigen burgerwacht die zich zeker niet als politievrijwilliger wil laten inlijven. Minder overheid, meer samenleving.

Dergelijke fundamentalisten zitten overigens niet alleen bij conservatief rechts. Er zijn ook linkse lui die desnoods de statelijkheid in eigen hand nemen. Bij de Vierdaagse wierp zich ooit Nijmegen4Palestine op als ‘geweldloze burgerwacht’ om de wandelaars op Israëlische propaganda te controleren. Bovendien is gemeenschapsfundamentalisme niet alleen reactionair.

Ook sympathieke en constructieve burgerinitiatieven kunnen makkelijk vervallen in gemeenschapsfundamentalisme. Alleen gaat het dan vaak over de band van de leefwereld waar echte mensen samen wezenlijke dingen doen tegenover de systeemwereld van de overheid die alles komt verstieren met regels en procedures. Ook in deze voorstelling van zaken sluiten de twee werelden elkaar uit en komt de samenleving pas tot bloei bij de gratie van de afwezigheid van de overheid. Ambtenaren blijven natuurlijk welkom, maar dan om in alle nederigheid te zien hoe het echt moet en verder de bestelling van de initiatiefnemers op te nemen.

Ik denk niet dat het Keijzer gaat lukken om alle burgerinitiatieven van Nederland achter zich te krijgen. Maar ik zie in gemeenschapsfundamentalisme wel een behoorlijk kiezerspotentieel omdat er onvrede mee kunt aanboren die links en recht leeft. Of het daarmee dan eindelijk wel stabiel wordt, is een andere vraag. Want uiteindelijk zullen staat en samenleving elkaar toch altijd weer nodig hebben.