Uitgelekte regels aanbesteden: kwaliteit wordt belangrijker

Meer ruimte om te onderhandelen, en een sterkere focus op kwaliteit: de uitgelekte Europese aanbestedingsrichtlijn kan leiden tot betere aanbestedingsprocessen bij gemeenten en provincies, zeggen aanbestedingsexperts.

De concept-verordening lekte vorige week uit. En alhoewel het stuk dus nog niet definitief is, en er in het uitgebreide Europese wetgevingsproces nog van alles aan kan veranderen, zegt het volgens aanbestedingsadvocaat Mirthe Visser wel iets over de intenties van de Europese Commissie. Die sluiten aan bij de maatschappelijke discussies: meer aandacht voor digitalisering, duurzaamheid, innovatie, transparantie en nationale veiligheid. Daarnaast wordt ‘kwaliteit’ een belangrijker aspect in de beoordeling van bidbooks.

Onderhandelen

De publicatie van het voorstel werd onlangs door de Europese Commissie verdaagd naar begin september. Toch lekte vorig week het conceptplan al uit. En wat opvalt in dat voorstel, zegt Visser, is dat er veel meer ruimte komt om met aanbestedende partijen om te onderhandelen. Het is een belangrijke wijziging in de aanbestedingspraktijk, waarin ‘onderhandelen’ tot nu toe niet in het woordenboek voorkwam, op een minimaal aantal uitzonderingen na.

De praktijk tot nu toe is er juist één waarbij het contact tussen de aanbestedende overheid en deelnemende marktpartijen bij openbare aanbestedingen tot een minimum beperkt is. In het nieuwe Europees voorstel wordt die openbare aanbestedingsprocedure echter vervangen door procedures die in jargon ‘open negotiated’ en ‘dynamic simplified’ worden genoemd. De toegevoegde waarde is groot, zegt Visser, die verbonden is aan Nysingh Advocaten. Zeker bij complexere aanbestedingen kan een dialoog tussen overheid en marktpartij leiden tot betere uitkomsten. Denk aan de aanleg van bruggen en andere grote infrastructuurprojecten. ‘Door te onderhandelen, kan je ervoor zorgen dat aangeboden oplossingen beter aansluiten op wat gemeenten en provincies vragen’, zegt ze.

Integriteit

Ook aanbestedingsexpert Theo van der Linden wijst op ‘onderhandelen, onderhandelen, onderhandelen – met een uitroepteken’ als belangrijkste wijziging. ‘Dat geeft ruimte om offertes op één of twee punten te verbeteren. Als je alle partijen die ruimte geeft, dan is dit wel een goede ontwikkeling.’

Maar, zegt Van der Linden: het succes van dit nieuwe instrument staat of valt bij de integriteit van de onderhandelaar. ‘Het is een kwetsbaar proces. De meeste inkopers en juristen kunnen wel zakelijk en clean onderhandelen. Daar zijn ze voor opgeleid. Maar bij de overheid werken ook projectleiders. Die hebben hun voorkeuren. Ze hebben eerder goed samengewerkt met een partij, bijvoorbeeld. Kunnen ze die voorkeuren terzijde schuiven? Dat is wel een risico.’

Kwaliteit

De nieuwe verordening legt ook meer de nadruk op kwaliteit. De Europese Commissie lijkt daarmee te willen voorkomen dat louter de laagste prijs doorslaggevend wordt bij de gunning. Kwaliteitscriteria moeten voor minimaal 30 procent meetellen in de weging van aanbestedingen. Bij arbeidsintensieve contracten is dat minimumpercentage zelfs 50 procent. De conceptverordening geeft geen inzicht in wat voor contracten dat zijn, maar te denken valt waarschijnlijk om schoonmaakdiensten en beveiliging. Voor aanbestedingen in de thuiszorg en de jeugdzorg gelden nog weer andere verplichtingen, vult Visser aan.

Het betekent dat gemeenten en provincies beter moeten nadenken over wat voor kwaliteit ze zoeken’, zegt jurist Visser. Ze benadrukt dat overheden dat nu ook al doen. ‘Maar bij specifieke opdrachten, zoals het groenonderhoud, zie je dat regelmatig gegund wordt op de laagste prijs. Dat wordt bij die specifieke opdrachten nog wel zoeken: hoe kan je zorgen dat inschrijvers zich laten onderscheiden op kwaliteit? De conceptverordening kent overigens wel een uitzondering, zegt Visser. ‘Maar de hoofdregel is 30 procent.’

Legpuzzel

Van der Linden is minder enthousiast over de minimumeisen. Een aanbesteding, zegt hij, is als een legpuzzel, waarin puzzelstukjes als prijs, kwaliteit, tijd, duurzaamheid en social return per opdracht kunnen verschillen. ‘Je moet per aanbesteding eigenlijk kijken wat een reële balans is tussen die gunningscriteria. Soms heb je als opdrachtgever gewoon heel weinig geld. Dan kan je wel eisen dat de groenvoorziening elektrische autootjes gebruikt, maar dat is niet realistisch.’

En, benadrukt Van der Linden: overheden laten de kwaliteitseisen vaak al zwaarder wegen. ‘Soms is de verhouding zelfs 80 procent kwaliteit en 20 procent prijs. Die ruimte moet je houden. Maar elke juridische ondergrens is discutabel.’