Een uitkering digitaal aanvragen? Overheid blijkt niet klaar voor eigen wet

Gemeenten mogen sinds 1 januari 2026 eindelijk DigiD gebruiken om inwoners digitaal aanvragen te laten doen binnen de Participatiewet. Een bezoek aan de balie is daardoor niet meer nodig. Maar de praktijk blijkt weerbarstig: omdat de ontwikkeling van het landelijke systeem van het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK) achterloopt wordt gemeenten geadviseerd de mogelijkheid nog niet aan te bieden.

Inwoners die digitaal bijvoorbeeld een uitkering willen aanvragen, mogen zichzelf van de wet sinds januari digitaal identificeren via DigiD op het niveau ‘substantieel’. Dat niveau geldt na een eenmalige identiteitscontrole in de DigiD-app met een paspoort, rijbewijs of identiteitskaart. De wet is er klaar voor, maar gemeenten zijn niet verplicht. En dat is maar goed ook: de gemeenten die dit wel willen, stuiten op grote technische uitdagingen die een succesvolle adoptie onmogelijk maken.

Landelijk Stelsel Toegang niet klaar

De belangrijkste hindernis is dat het ministerie van BZK het landelijke Stelsel Toegang, waarop overheidsorganisaties moeten aansluiten om aan de Wet digitale overheid te voldoen, nog altijd niet volledig heeft afgerond. En ook de machtigingsvoorziening, waarmee iemand digitaal namens een ander kan handelen, is ook nog niet klaar. Juist die voorziening is van belang voor mensen die niet zelfstandig digitaal een aanvraag kunnen indienen. Anders wordt een grote groep inwoners buitenspel gezet. ‘Zonder een goedwerkende machtigingsvoorziening heeft de VNG bij BZK aangegeven dat gemeenten hun diensten niet naar een hoger betrouwbaarheidsniveau kunnen brengen. Dit is ook het advies aan de gemeenten’, laat een woordvoerder aan Binnenlands Bestuur weten. BZK verlengde vanwege dat standpunt de overgangstermijn naar juli 2028.

Veel werk voor gemeenten

Maar ook gemeenten zelf staan in veel gevallen voor een complexe technische uitdaging. VNG waarschuwde onlangs dat gemeenten digitale systemen niet altijd zodanig hebben ingericht dat inloggen op dit hogere niveau eenvoudig kan worden toegepast. In sommige gemeenten is DigiD per dienst of per systeem apart geregeld. In andere gemeenten lopen meerdere digitale diensten via dezelfde technische aansluiting. Als het inlogniveau ‘substantieel’ wordt ingevoerd, kan dat gevolgen hebben voor meerdere gemeentelijke processen tegelijk.

Dat betekent dat een keuze om de bijstandsaanvraag volledig digitaal mogelijk te maken, kan doorwerken in andere onderdelen van de gemeentelijke dienstverlening. Gemeenten moeten daarom eerst nagaan hoe hun digitale infrastructuur is opgebouwd en wat een wijziging precies betekent. Daarbij komt dat aanpassingen vaak samenhangen met externe softwareleveranciers en bestaande contracten. Het vergt veel afstemming en soms ook investeringen om de systemen aan te passen.

Inwoners uitsluiten mag niet

Gemeenten die ondanks de genoemde uitdagingen toch nu al DigiD binnen de Participatiewet mogelijk willen maken, moeten volgens VNG rekening houden met extra hulpvragen van inwoners. De koepelorganisatie onderstreept dat digitale dienstverlening nooit mag leiden tot uitsluiting van inwoners. ‘Dit geldt in het bijzonder binnen de Participatiewet, waar het gaat om toegang tot bestaanszekerheid. Gemeenten zijn daarom verplicht om naast digitale kanalen passende alternatieven en ondersteuning te blijven bieden voor inwoners die moeite hebben met digitaal zakendoen.’