Nationale ombudsman roept op tot proactiviteit

Een behoorlijke overheid is een proactieve overheid. Dat is de boodschap van de Nationale ombudsman in de Ombudsvisie Proactieve Overheid, die tegelijkertijd met het jaarverslag van 2025 verschijnt.

Het vertrouwen is weg

Sinds 2017 maken de Nationale ombudsman, de Kinderombudsman en de Veteranenombudsman het jaarverslag voor de Tweede Kamer samen. Uit het jaarverslag 2025, dat donderdag is aangeboden aan de Kamer, doemt een beeld op van een land waarin de ongelijkheid toeneemt door falend beleid. Het vertrouwen van veel inwoners in de overheid is weg en kan alleen worden hersteld als de overheid daar zelf de aanzet toe geeft, door mensen proactief te benaderen in plaats van af te wachten tot er zich problemen voordoen, schrijven de ombudsmannen in het jaarverslag.

In de Ombudsvisie Proactieve Overheid, de bijlage over hoe het dan wél moet, beschrijft Nationale ombudsman Reinier van Zutphen welke fundamentele veranderingen het nieuwe kabinet moet doorvoeren om het tij te keren. Want wat betekent het om een proactieve overheid te zijn? Volgens de visie is dat ‘een overheid die niet wacht tot een burger zich meldt, maar zelf actie onderneemt om ervoor te zorgen dat burgers krijgen waar ze recht op hebben en dat ze aan hun verplichtingen kunnen voldoen. Daarbij gaat het vaak, maar niet uitsluitend, over digitale toepassingen waarbij de overheid gebruikmaakt van gegevens van burgers om hen te helpen.’

Het is een bekend fenomeen dat veel regelingen niet worden benut, omdat inwoners ze niet kennen of bang zijn om er gebruik van te maken, met als schrijnend gevolg dat mensen door het bestaansminimum zakken. Het CPB berekend dat alleen al in 2021 meer dan een miljard euro in de pot bleef. Het is ook niet makkelijk om te weten waar je recht op hebt: het Instituut voor Publieke Economie vond onlangs 82 verschillende armoederegelingen bij 24 gemeenten. Bovendien is de angst van veel mensen dat een toeslag later moet worden terugbetaald reëel: van de toeslagen blijkt jaarlijks bij 2,3 miljoen van de 8 miljoen toekenningen sprake van een te hoge toeslag.

Vier doelen voor de overheid

De ombudsman stelt vier doelen voor de overheid. Waar mogelijk moeten uitkeringen en toeslagen automatisch worden toegekend. Dat geldt met name voor regelingen die geen verplichtingen kennen voor inwoners. De administratieve druk voor inwoners moet omlaag, bijvoorbeeld doordat de overheid de aanvraag actief aanbiedt en vooraf invult met reeds bekende gegevens. Eenmaal toegekend moet een toeslag niet zomaar meer teruggedraaid kunnen worden. Ook moet de overheid meer transparantie bieden. Dat alles mét waarborgen om de privacy te garanderen.

De voornemens zijn er, de goede voorbeelden ook. Wat moet er gebeuren om tot een doorbraak te komen? De ombudsman roept op om de proactieve overheid als centraal ontwerpprincipe te gebruiken. De Staatscommissie Rechtsstaat pleit voor één grondslag voor proactieve samenwerking in het belang van burgers in een algemene regeling. Ook is er veel werk aan de ‘achterkant’ van digitale dienstverlening, in de vorm van overheidsbrede technische standaarden voor informatiehuishouding. Ten slotte is er geld voor nodig. In de woorden van de ombudsman: ‘De focus moet niet primair liggen op ‘te veel’ gebruik van regelingen en fraudebestrijding, maar op ‘te weinig’ gebruik ervan.’

Tijdelijk Noodfonds Energie

In totaal ontvingen de ombudsmannen vorig jaar 25.000 klachten en signalen, staat in het jaarverslag. Veel klachten gingen over Tijdelijk Noodfonds Energie (TNE) dat in 2025 voor de derde keer werd opengesteld, maar dat alleen beschikbaar was voor mensen die een DigiD hebben en snappen hoe je een digitale aanvraag doet. Volgens de ombudsman blijven juist de meest kwetsbare groepen hierdoor buiten beeld. Aangezien de onzekerheid over energieprijzen voorlopig aanhoudt, roept Van Zutphen het kabinet op het fonds dit keer wél toegankelijk te maken voor iedereen.