Kiesraad ontwikkelt eigen software voor verkiezingsuitslagen

Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 maakten 14 gemeenten gebruik van Abacus, nieuwe software van de Kiesraad, om de uitkomsten van alle stembureaus binnen de gemeente bij elkaar op te tellen. Bijzonder is dat de software door de Kiesraad zelf open source wordt ontwikkeld.

Dichterbij de uitvoering

Nadat een leverancier het in 2023 niet voor elkaar kreeg om op tijd de aanbestede uitslagensoftware op te leveren, besloot de Kiesraad om de ontwikkeling in eigen hand te nemen. Dat besluit hing nauw samen met een transitie in de organisatie. Niels Hatzmann, Teamlead Abacus, vertelt: ‘De Kiesraad wil graag dichter bij de uitvoering komen, om beter te begrijpen wat onze collega's, gemeenten en waterschappen nodig hebben om hun taak in het verkiezingsproces te organiseren. We vinden daarom ook dat we zelf verantwoordelijk moeten zijn voor software die we in dat proces gebruiken. Als je de software zelf volledig begrijpt, kun je hem laten meebewegen met de ontwikkeling van het verkiezingsproces.’

Vaste gebruikersgroep

In Nederland spelen gemeenten een hoofdrol in het verkiezingsproces. De Kieswet stelt de kaders. Om de gemeenten goed te kunnen ondersteunen bij het organiseren van verkiezingen, moet de Kiesraad weten wat de gemeenten en waterschappen nodig hebben. Een groep van onder andere juristen, procesdeskundigen, businessanalisten en programmeurs keek vanuit de Kiesraad mee met een verkiezing voordat werd begonnen met het ontwerp van de nieuwe uitslagensoftware. Tegelijkertijd vond een serie gesprekken plaats met gemeenten en waterschappen. Daarnaast denkt een vaste gebruikersgroep mee over Abacus.

Bonne Wesseling, specialist publieke dienstverlening bij Den Bosch, is vanaf het prilste begin betrokken bij de ontwikkeling van Abacus. ‘Het is fijn dat wij als gebruikers bij het hele proces zijn betrokken, in plaats van dat we iets mogen vinden van een eindproduct’, zegt hij.

Een beter product door samenwerking

Abacus volgt de logica van het proces-verbaal, het document waarin onder andere het verloop van de verkiezing, het aantal kiezers en de telling per stembureau wordt beschreven. De software controleert de optellingen, zodat tel- en schrijffouten kunnen worden gedetecteerd en voorkomen. Klinkt simpel, maar toch bleek er in het initiële ontwerpproces ruimte voor verbetering.

Zo bedacht het ontwikkelteam dat het invoerproces stokte op het moment dat het systeem een fout ontdekte. Een goede waarborg om te voorkomen dat fouten worden overgenomen, maar niet handig in de praktijk, legt Wesseling uit. ‘In Den Bosch wordt net als in veel gemeenten geteld in een hal. Het ingevulde proces-verbaal wordt dan naar de ruimte gebracht waar de computer met Abacus staat. Tijdens het overtypen komt je erachter dat er aan de tafel in de hal een fout is gemaakt. Als je dan niet verder kan, moet je terug naar de tafel, waar de krat met stemmen ondertussen is verplaatst naar een opslag. Die moet je opzoeken. Daarna gaat het proces verbaal terug naar de Abacusruimte. Stel nu dat je bij lijst vier weer een fout tegenkomt. Moet je wéér terug naar een doos.’

Voor de tellers is het veel handiger om pas aan het eind van het invoerproces, als alle fouten zijn gevonden, met een briefje met fouten terug te lopen naar de hal om gerichter te zoeken naar de betreffende kratten. Wesseling: ‘Met de huidige software kan dat niet, met Abacus wel. Dit voorbeeld laat wat mij betreft zien dat je door samenwerking een beter product krijgt.’

Open source

De huidige uitslagensoftware, met de prozaïsche naam Ondersteunende Software verkiezingen 2020 (OSV2020-U), is wat verouderd en sluit daardoor niet meer naadloos aan bij het verkiezingsproces. Ook op het gebied van gebruiksvriendelijkheid en technische complexiteit zijn er verbeterpunten. Bovendien is de basis van deze software ontwikkeld voor het verkiezingsproces van Duitsland, waardoor het niet mogelijk is om open source te werken en de broncode volledig te publiceren. In het kader van transparantie en controleerbaarheid is dat voor de Kiesraad cruciaal.

‘Door open source te werken bereik je werkelijk waarborgen in het verkiezingsproces’, zegt Hatzmann. ‘In de testomgeving kun je zien waar we staan met het bouwen. We pakken ook externe bijdragen aan, van mensen van buiten de Kiesraad die meekijken met de code.’ Leden van de gebruikersgroep maken ook graag gebruik van de testomgeving. ‘Nog los van transparantie en controleerbaarheid maakt open source bouwen het makkelijker om mee te denken.’

Vrij saaie dag

De gemeenteraadsverkiezingen van 2026 golden als lakmoesproef voor de 14 gemeenten die met Abacus werken. Het werd ‘een vrij saaie dag’, aldus Hatzmann. Dat is precies wat je wil als je nieuwe software inzet: het werkte. ‘Mensen gingen gewoon meteen aan de gang’, vult Wesseling aan. ‘We kregen minder vragen dan normaal. Er zit een soort probleemoplossend scriptje in het systeem: heb je dit al gecheckt, heb je dat al gecheckt? Bovendien ging het verwerken van de invoer een stuk sneller dan bij OSV.’

Volgende verkiezingen

Tijdens de herindelingsverkiezing van de gemeenten Hilversum en Wijdemeren in november 2026 wordt Abacus opnieuw ingezet; mogelijk niet alleen voor het optellen, maar ook voor het berekenen van de verkiezingsuitslag en de zetelverdeling. Hier moet de Kiesraad nog over besluiten. In maart 2027 volgen de waterschapsverkiezingen en de Provinciale Statenverkiezingen. Na de komende zomer wordt bepaald of Abacus klaar is voor die taak. De Kiesraad beslist welke software bij verkiezingen wordt gebruikt. Gemeenten zijn verplicht deze te gebruiken.

Hatzmann: ‘Het is onze verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat de software dan zo goed en bruikbaar mogelijk is, met goede instructies en begeleiding. Het leuke is dat we op dit moment met OSV2020-U werkende software hebben en we in huis bouwen aan een opvolger, die bij de eerste toepassing goed is ontvangen en die helpt om betere verkiezingen te organiseren.’ De ambities reiken ondertussen alweer verder: de Kiesraad werkt aan software voor kandidaatstelling, wederom zelf en in nauwe samenwerking met de gebruikers.