Hoe de overheid jarenlang worstelde met Meta en uiteindelijk verloor

Staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Digitalisering, D66) wilde in juni 2024 al een einde maken aan het gebruik van Facebook door haar ministerie. Meta weigerde de gevraagde informatie over privacyrisico's te verstrekken en stelde bovendien een opmerkelijke eis: de staatssecretaris moest vooraf schriftelijke toestemming vragen om over de onderhandelingen met het bedrijf te communiceren, zelfs tegenover de Tweede Kamer. Binnenlandse Zaken bereidde daarop de sluiting van verschillende Facebookpagina's voor. Maar ruim twee jaar later besluit het kabinet toch het platform te blijven gebruiken.

Uit interne documenten, vrijgegeven na een beroep op de Wet open overheid (Woo), blijkt hoe de overheid jarenlang worstelde met haar afhankelijkheid van Meta. Terwijl privacyjuristen waarschuwden voor onrechtmatige gegevensverwerking, zochten communicatieafdelingen naar mogelijkheden om Facebook te behouden. In een juridisch advies werd zelfs gewaarschuwd dat doorgaan alleen op basis van een politiek besluit mogelijk was en tot handhaving door de Autoriteit Persoonsgegevens kon leiden.

Advies om te stoppen niet uitgevoerd

De discussie over Facebook begon in 2022, wanneer Binnenlandse Zaken onderzoek laat doen naar de privacyrisico's van Facebookpagina's van de overheid. Daaruit komen zeven hoge risico's naar voren, onder meer rond trackingcookies, commercieel gebruik van persoonsgegevens en doorgifte van gegevens buiten de Europese Unie. De overheid heeft simpelweg onvoldoende inzicht in wat Meta precies met de gegevens van bezoekers doet.

Onderhandelingen met Meta leveren vervolgens weinig op. Het bedrijf betwist de conclusies van het onderzoek en verstrekt volgens de Nederlandse onderhandelaars onvoldoende informatie. In december 2023 adviseert het Rijksplatform Functionarissen Gegevensbescherming daarom om zo snel mogelijk te stoppen met Facebookpagina's waarop persoonsgegevens worden verwerkt.

Dat advies wordt niet direct opgevolgd. Uit een interne notitie blijkt dat het zelfs binnen de ministerraad vragen oproept hoe het advies voor verschillende ambtelijke en politieke betrokkenen als een verrassing kon komen. Voorgesteld wordt om eerst het oordeel van de Autoriteit Persoonsgegevens en mogelijke nieuwe onderhandelingen met Meta af te wachten.

Communicatieafdelingen wijzen ondertussen op de gevolgen van een vertrek. Vooral uitvoeringsorganisaties zijn sterk afhankelijk van Facebook. Volgens een interne impactanalyse is stoppen voor de politie 'bijna ondenkbaar', onder meer vanwege opsporingsberichten en werving. Buitenlandse Zaken vreest problemen met crisiscommunicatie richting Nederlanders in het buitenland. Voor Caribisch Nederland wordt zelfs een bereik van 94 procent van de doelgroepen via Facebook genoemd. Bij kerndepartementen zou de impact juist relatief beperkt zijn.

Meta verlangt toestemming voor Kamercommunicatie

In april 2024 adviseert ook de Autoriteit Persoonsgegevens om Facebookpagina's niet langer te gebruiken zolang de privacyrisico's niet voldoende zijn weggenomen. Van Huffelen probeert nog een keer om afspraken met Meta te maken. Ze stelt 14 juni als uiterste datum, maar het bedrijf beantwoordt een uitgebreid informatieverzoek nauwelijks.

Eind mei stelt Meta voor om eerst afspraken over geheimhouding te maken. Volgens een intern overzicht van de onderhandelingen had het bedrijf moeite met het feit dat Van Huffelen eerder publiekelijk over het advies van de Autoriteit Persoonsgegevens had gesproken. Op 31 mei volgt een conceptverklaring die opvallend ver gaat: zelfs voor mededelingen aan de Tweede Kamer over de onderhandelingen zou vooraf schriftelijke toestemming van Meta nodig zijn.

De conceptverklaring gaat verder dan geheimhouding van bedrijfsinformatie. Partijen mogen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming geen publieke mededelingen doen over hun overeenkomst of mogelijke onderlinge relatie. Daarbij worden verklaringen in het parlement en tegenover de media expliciet genoemd. Op 8 juni stuurt Meta een aangepaste versie waarin deze toestemmingsplicht volgens de Nederlandse onderhandelaars als niet-onderhandelbaar wordt aangemerkt.

De ergernis klinkt door in spreekpunten voor de ministerraad van 14 juni. 'Ik moet helaas mededelen dat de onderhandelingen op niets zijn uitgelopen. Sterker nog: ze zijn nooit echt begonnen', staat in de voor Van Huffelen voorbereide tekst. In een concept-Kamerbrief noemt zij de geheimhoudingseis onacceptabel in een democratische rechtsstaat. Uit de documenten blijkt niet dat de verklaring is ondertekend.

Van Huffelen bereidt vertrek voor

Binnenlandse Zaken werkt vervolgens een concreet vertrekplan uit. Facebookpagina's van onder meer het ministerie zelf, Koninkrijksrelaties en Werken voor Nederland moeten volgens het concept uiterlijk 1 juli 2024 verdwijnen. Van Huffelen wil daarmee uitvoering geven aan het advies van de Autoriteit Persoonsgegevens. In de voorbereide spreekpunten staat dat het ministerie niet kan accepteren de wet te blijven schenden. Voor communicatiekanalen waarvoor nauwelijks alternatieven bestaan, zoals in het Caribisch deel van het Koninkrijk, wordt een tijdelijke uitzondering overwogen. Ook dat is volgens de voorbereide tekst juridisch lastig.

Het vertrek wordt echter niet volgens dit plan doorgezet. Later in 2024 worden de gesprekken met Meta hervat. Er komt een beperkte verbetering voor overheidsmedewerkers die Facebookpagina's beheren, maar de belangrijkste risico's voor bezoekers blijven bestaan. Ook een voorstel van Binnenlandse Zaken om te betalen voor een privacyvriendelijkere dienst wordt afgewezen. Eind 2024 worden de onderhandelingen afgebroken. Vijf van de zeven hoge privacyrisico's zijn dan nog niet weggenomen.

Juristen waarschuwen voor overtreding AVG

Hoe scherp de tegenstelling binnen het ministerie is, blijkt uit een juridische nota van 2 december 2024. De directie Communicatie heeft drie scenario's opgesteld: afschalen en diversifiëren, onmiddellijk stoppen of doorgaan. De juristen laten weinig ruimte voor twijfel. Omdat Meta de noodzakelijke maatregelen niet heeft genomen, blijven de gegevensverwerkingen volgens hen onrechtmatig.

'Juridisch gezien is er geen ruimte om bepaalde Facebook Pages te handhaven', staat in de nota. De verwerking moet volgens de adviseurs direct worden gestaakt. Voortzetting, ook tijdelijk, kan alleen op basis van een politiek besluit. Daarbij wordt expliciet gewaarschuwd dat de Autoriteit Persoonsgegevens mogelijk zal handhaven.

Zelfs een zogenoemde dummypagina, die nauwelijks bezoekers trekt maar nodig zou zijn om andere diensten van Meta te blijven gebruiken, wordt afgewezen. Ook daarop kunnen persoonsgegevens onrechtmatig worden verwerkt. Communicatie wil daarnaast actieve Facebookpagina's achter de hand houden voor uitzonderlijke crisissituaties. Volgens de juristen kan gebruik tijdens zo'n crisis onder omstandigheden gerechtvaardigd zijn, maar is dat geen reden om de pagina's daarbuiten actief te houden. Een voorgestelde afbouwperiode van één tot twee jaar vinden zij te lang.

Privacyproblemen 'klein gehouden'

Opmerkelijk is ook een interne notitie waarin staat dat de Voorlichtingsraad de uitkomsten van het privacyonderzoek voorlopig 'klein gehouden' heeft. Daarmee wordt vermoedelijk bedoeld dat de gevolgen vooralsnog worden beperkt tot Facebookpagina's van Binnenlandse Zaken. De opsteller waarschuwt dat de conclusies ook voor andere gebruikers gelden en dat de Tweede Kamer hierover moet worden geïnformeerd. Waarom voor die beperkte benadering is gekozen, blijkt niet uit het document.

De stukken laten zien hoe lastig de overheid het vindt om afscheid te nemen van een platform waarvan zij voor publiekscommunicatie afhankelijk is geworden. Waar juristen de nadruk leggen op de onrechtmatige verwerking van persoonsgegevens, wijzen communicatieafdelingen op het verlies aan bereik en de gevolgen voor dienstverlening en crisiscommunicatie.

Kabinet blijft Facebook gebruiken

Op 15 oktober 2026 bevestigt staatssecretaris Eric van der Burg (Binnenlandse Zaken) aan de Tweede Kamer dat de onderhandelingen met Meta eind 2024 zonder het gewenste resultaat zijn afgebroken. Het bedrijf heeft de gevraagde maatregelen niet genomen. Toch blijft het kabinet Facebookpagina's gebruiken, omdat voor bepaalde doelgroepen en communicatieopgaven geschikte alternatieven ontbreken.

Van der Burg meldt niet dat de vijf resterende hoge privacyrisico's zijn weggenomen. De Voorlichtingsraad krijgt de opdracht het kabinet breder te adviseren over sociale media. Een einddatum voor het gebruik van Facebook ontbreekt.

Daarmee krijgt het dossier een andere afloop dan Van Huffelen in juni 2024 had voorbereid. Meta hoeft de belangrijkste gevraagde aanpassingen niet door te voeren, terwijl het Rijk zijn Facebookpagina's behoudt. De juridische bezwaren die vier jaar eerder werden vastgesteld, zijn daarmee niet verdwenen.