Het échte probleem van online politietoezicht is niet de wet

De discussie over online politiemonitoring is opnieuw op scherp gezet. Uit een rapport van de Autoriteit Persoonsgegevens blijkt dat de politie in sommige gevallen ver gaat in het verzamelen van informatie over burgers, waaronder zelfs de seksuele geaardheid van demonstranten. Volgens de toezichthouder mag dit veelal niet binnen de wetgeving. De politie gaf vervolgens aan dat veel praktijken wel degelijk mogen binnen de bestaande wetgeving. De discussie gaat zoals bijna altijd over wat mag volgens de wet.

Opvallend is ook dat een groot deel van het Stentor publiek hier weinig moeite mee heeft. In een recente peiling van Stentor (6 maart) gaf bijvoorbeeld een ruime meerderheid, 77 procent, aan het terecht te vinden dat de politie relschoppers zo scherp in de gaten houdt dat hun privacy in het geding komt. Dat lijkt een duidelijk mandaat voor stevig optreden. Maar zo’n uitkomst zegt vooral iets over abstracte steun voor veiligheid, en veel minder over hoe mensen denken over de concrete uitwerking daarvan. En demonstranten zijn toch geen relgeschoppers? Voor veel mensen zal dat online toezicht weinig weerstand oproepen. Maar voor groepen die zich vaker onderwerp van toezicht voelen, zoals activisten of burgers die het gevoel hebben structureel gevolgd te worden, kan dat fundamenteel anders liggen. Juist hun perspectief maakt zichtbaar waar vertrouwen ontbreekt en waar het draagvlak van politiewerk onder druk staat.

In de praktijk zien we steeds vaker hetzelfde patroon: werkwijzen ontstaan eerst, gedreven door technologische mogelijkheden en de wens om risico’s vroegtijdig te signaleren, waarna pas achteraf de vraag volgt of en hoe deze wettelijk moeten worden gereguleerd. Het recht loopt daarmee achter de praktijk aan, in plaats van richting te geven. De echte vraag is daarom niet alleen wat juridisch is toegestaan, maar wat we als samenleving willen toestaan en hoe we die keuzes maken. Wanneer vinden we preventieve monitoring gerechtvaardigd? Hoe wegen we veiligheid tegenover grondrechten? En wie controleert die afwegingen, zeker wanneer het gaat om heimelijke praktijken?

Juist wanneer je dieper kijkt, wordt het beeld minder eenduidig. Uit burgerconsultaties blijkt bijvoorbeeld dat burgers monitoring niet principieel afwijzen, maar wel duidelijke voorwaarden stellen. Acceptatie hangt sterk af van context, begrenzing en doelgerichtheid. Preventieve en brede monitoring zonder concrete aanleiding roept veel meer weerstand op dan gerichte inzet bij een duidelijke dreiging. Ook speelt mee of mensen begrijpen waarom zij in beeld komen en wat er met hun gegevens gebeurt.

De politie, op haar beurt, zou meer kunnen delen over hoe afwegingen worden gemaakt. Binnen de politie komt het voor dat op casusniveau (TOOI) wordt besproken wat wel en niet toelaatbaar is, inclusief ethische reflectie. Juist daar ligt een kans. Want zolang deze gesprekken zich vooral intern afspelen, blijft onduidelijk hoe keuzes tot stand komen. Het zou daarom waardevol zijn om, hoe spannend ook, burgers te betrekken bij dit soort afwegingen. Niet omdat elke beslissing publiek moet worden, maar omdat het inzicht geeft in waar grenzen liggen en hoe die worden getrokken.

Als we online politiemonitoring uit de schaduw willen halen, vraagt dat om meer dan alleen een explicietere wettelijke basis. Het vraagt om zichtbare begrenzing, uitlegbare keuzes en daadwerkelijke maatschappelijke betrokkenheid ook daar waar het schuurt. Niet omdat toezicht per definitie onwenselijk is, maar omdat onduidelijkheid over de grenzen ervan uiteindelijk het vertrouwen ondermijnt waarop effectief politiewerk juist is gebaseerd. De media zouden ook kunnen bijdragen door minder zwart-wit stellingen te hanteren en een open debat hierover te stimuleren op momenten dat er geen incident is. Ook politiewerk blijft mensenwerk.

Willem Bantema is Lector Bestuur en Veiligheid in een Digitaliserende Samenleving (NHL Stenden Hogeschool, Thorbecke Academie)