Gemeenten, stap net als Den Haag over op open source

De rijksoverheid werkt al jaren volgens het principe ‘open source, tenzij’. In de rest van het huis van Thorbecke is die werkwijze nog nauwelijks ingedaald en in de praktijk zitten veel organisaties vast in de licentiehoudgreep van techreuzen. In de gemeente Den Haag gaat via de mantelovereenkomst met Software One 24 miljoen euro naar partijen als Microsoft en Oracle. Met de inkoop van andere gelicenseerde software erbij staat er zo'n 40 miljoen euro in de programmabegroting. Dat geld had veel meer opgeleverd als het naar open source alternatieven was gegaan, waar ook andere gemeentes iets aan hebben. Den Haag en de andere G4-steden moeten daarom het voortouw nemen in de transitie naar open source.

Daarvoor is politieke wil nodig. In de Haagse gemeenteraad bleek het lastiger dan gedacht om uit te leggen waarom open source ertoe doet. Voor het CDA Den Haag is de kracht van open source dat het samenwerken is. Wat de ene gemeente bouwt, kan de andere hergebruiken en verbeteren, zodat publiek geld publieke code oplevert. Nu AI-modellen steeds meer kwetsbaarheden in software vinden, zijn juist meer samenwerking en investeringen nodig om die code veilig te houden. Zonder duidelijke koers blijven we aan het licentie-infuus. Dat verhaal heeft gewerkt: op 11 november is onze motie unaniem aangenomen. Er komt een open source-strategie en per 2035 moet Den Haag volledig open source zijn.

Voor nerds is het belang van open source evident, maar politiek staat het nog nauwelijks op de agenda, terwijl er veel te halen valt. Een verkenning naar de maatschappelijke kosten en baten komt voor de overheid als geheel uit op 1,1 miljard euro per jaar, als slechts een vijfde van de nieuwe applicaties open source wordt ontwikkeld. Waarom maken het IPO en de VNG die rekensom niet voor provincies en gemeentes? Baten in euro's overtuigen de politiek.

De politiek moet zichzelf echter niet rijk rekenen. Beheer, ondersteuning en eigen kennis kosten geld. Dat geld gaat dan wel naar capaciteit die je zelf in huis hebt of met andere gemeenten deelt en naar code die na afloop van een contract van de gemeente blijft.

Afhankelijkheid van een enkele leverancier is bovendien een reëel risico. Dat bleek in mei 2025, een paar kilometer van het Haagse stadhuis. Na Amerikaanse sancties tegen het Internationaal Strafhof verloor hoofdaanklager Karim Khan de toegang tot zijn Microsoft-mailbox en moest hij uitwijken naar het Zwitserse Proton Mail. Eén besluit van de regering-Trump was daarvoor genoeg. Een gemeente die op dezelfde diensten draait, heeft geen betere garantie.

Er lopen al goede initiatieven. Ambtenaren in 's-Hertogenbosch, Zaanstad, Ede en Amsterdam testen dit jaar de open source werkplek DAWO van SSC-ICT. De VNG bouwt met Common Ground aan een informatievoorziening waarin gemeentes componenten hergebruiken. Begin oktober tekenden het rijk, de provincies, de VNG en SURF de OSPO-overeenkomst, met per organisatie een eigen open source-team. Maar zolang die initiatieven niet worden opgeschaald en geen politieke prioriteit krijgen, blijven het pilots en afspraken op papier.

Stijn van Hilten is fractievertegenwoordiger CDA Den Haag en Adviseur Politiek bij het CDA