Essay: AI is vriend én vijand van de raad

Raadsleden en andere volksvertegenwoordigers namen tot voor kort stapels papier mee naar huis. Informatietechnologie zal hun werk steeds meer gaan ondersteunen. Binnen een handomdraai vatten AI-tools complexe materie samen en formuleren kritische vragen vanuit verschillende standpunten – taken die van oudsher waren voorbehouden aan gekozen politici. Maakt dit hun werk eenvoudiger en beter, of zijn er ook risico’s? In dit essay analyseren Jasper Kars en Albert Meijer of AI moet worden beschouwd als een steun of juist als een gevaar voor volksvertegenwoordigers.

Juist voor een werkterrein waarin informatieverwerking tot de kernactiviteiten behoort, kan inzet van artificial intelligence (AI) nieuwe perspectieven openen. In het algemeen geldt hierbij dat AI zowel een bescheiden rol kan hebben (als ondersteuning van menselijke taken), maar in de nabije toekomst diezelfde taken ook in zijn geheel kan overnemen. Tegen deze achtergrond onderscheiden we in dit essay vier mogelijke rollen die AI kan vervullen in de volksvertegenwoordiging.

Passieve ondersteuner

AI kan, op de eerste plaats, volksvertegenwoordigers als passieve ondersteuner faciliteren in hun werk. Zo zijn er in verschillende Europese landen speciaal getrainde AI-modellen die amendementen samenvatten en toewijzen aan commissies of ministeries. Daarnaast wordt AI ingezet om transcripties te maken van openbare vergaderingen in parlementaire arena’s, soms zelfs in realtime.

Ook in Nederland neemt het gebruik van AI door de griffie toe, met name voor het doorzoeken van raadsinformatie en, in iets mindere mate, voor het opstellen van interne teksten (zoals conceptberichten) en externe teksten (raadscommunicatie), zo blijkt uit de meest recente Griffiemonitor.

Actieve ondersteuner

Als tweede rol kan AI dienen als actieve ondersteuner van volksvertegenwoordigers. Waar steeds meer medewerkers van bedrijven en overheden in hun werk de beschikking hebben over een AI-assistent (zoals de PZH-assistent van de provincie Zuid-Holland), krijgen ook volksvertegenwoordigers de mogelijkheid om een digitale (fractie-)assistent in de arm te nemen. AI kan bijvoorbeeld assisteren bij het voorbereiden van debatten, het samenvatten van lijvige rapporten en het doen van een eerste voorzet voor sociale mediaberichten. Daarnaast kan AI volksvertegenwoordigers actief attenderen op belangrijke ontwikkelingen, zoals prangende lokale of regionale kwesties, of op komende commissie- en raadsvergaderingen en de voorstellen die daarin zullen worden besproken.

Fractiemedewerker

In een derde rol kan AI ook dienen als fractiemedewerker. In het voorjaar van 2023 dienden de toenmalige Tweede Kamerleden Hind Dekker-Abdulaziz en Paul van Meenen (beiden D66) de allereerste volledig door AI geschreven motie in. Deze motie riep het kabinet op om een AI-strategie te ontwikkelen voor de impact van AI op het onderwijs. In datzelfde jaar experimenteerde BBB met de inzet van AI bij het opstellen van onderdelen van haar verkiezingsprogramma. Ook kan een drukke volksvertegenwoordiger met de opkomst van generatieve AI al met enkele prompts een voorzet krijgen voor zijn of haar inbreng. 

Volksvertegenwoordiger

De meest vergaande vorm is de vierde en laatste rol: dat AI zelf wordt gekozen als volksvertegenwoordiger. Nu is dat nog niet mogelijk, maar de ontwikkelingen gaan zeer snel en we kunnen niet uitsluiten dat op termijn AI op de kieslijst staat. Tekenend is het recente voorbeeld in Albanië, waar de regering van premier Edi Rama een speciale AI-minister, genaamd Diella, heeft aangesteld voor het beoordelen van overheidsaanbestedingen. Met als doel: het scheppen van een ‘neutrale’ minister, gevrijwaard van corruptie en belangenverstrengeling. In de herfst van 2025 trad Diella voor het eerst in debat met het Albanese parlement, hetgeen een stortvloed aan kritiek opleverde van de oppositie. Een gematigde versie van deze rol is dat een menselijke volksvertegenwoordiger als ‘stroman’ zijn of haar werk volledig invult op basis van het advies van AI en daarmee belooft het volk op de beste manier te vertegenwoordigen.

Fundamentele gevolgen

De vier rollen tonen dat AI verschillende functies kan vervullen binnen het openbaar bestuur en dat AI de volksvertegenwoordiging raakt. Maar wat zijn de fundamentele gevolgen voor deze functies? Versterkt AI de volksvertegenwoordiging of ondermijnt ze die? Wij bespreken hierbij eerst een aantal positieve aspecten om vervolgens in te gaan op de risico’s.

Vriend

Als vriend stelt AI volksvertegenwoordigers in staat om veel sneller en op grotere schaal informatie te verzamelen en te verwerken. Net als bij de opkomst van ict in de laatste decennia van de twintigste eeuw ligt een belangrijke betekenis van AI in het vermogen om grote hoeveelheden gegevens te verwerken en deze op overzichtelijke wijze te presenteren. Daarmee is het een krachtig middel om complexe dossiers tot de kern terug te brengen en deze ook in (historisch) perspectief te plaatsen.

Een tweede manier waarop AI de volksvertegenwoordigende taken kan versterken, is door inzicht te geven in wat er speelt in de samenleving. Zeker wanneer het gaat om meningen die via internetfora (zoals Reddit of Quora) of sociale mediaplatforms worden geuit en die daarmee niet per se deel uitmaken van de usual suspects binnen een bepaalde beleidsgemeenschap. Daarmee biedt AI dus nieuwe ‘voelsprieten’ aan volksvertegenwoordigers.

Ten derde kan AI zelf nieuwe vragen, informatie en voorstellen produceren. Zo wordt er in het Chileense parlement al naarstig geëxperimenteerd met AI-systemen die concept-wetteksten genereren en redigeren. Ook voerde de Europese Commissie experimenten uit op dit terrein. Dankzij AI kunnen kritische vragen vanuit het specifieke politieke perspectief van een raadslid over een voornemen van het college snel worden opgesteld.

Vijand

Ondanks al deze mooie mogelijkheden is het belangrijk om ook kritisch te blijven kijken naar AI. Er zijn redenen om AI te beschouwen als een ‘vijand’, een bedreiging voor de representatieve democratie zoals we deze nu kennen. Zo is er allereerst het risico op een ‘information overload’. Doordat AI de schaal, het tempo en de toegankelijkheid van informatie enorm vergroot, kan AI volksvertegenwoordigers ook voeden met informatie van bedenkelijke kwaliteit. Dit kan uitmonden in een groeiende werkdruk voor volksvertegenwoordigers – een veelgenoemde uitdaging voor het ambt, zoals ook blijkt uit de Basismonitor Politieke Ambtsdragers.

Ten tweede speelt de toenemende afhankelijkheid van buitenlandse technologie voor al deze informatieverwerkingen een rol. Een substantieel deel van de huidige AI-toepassingen binnen het Nederlandse openbaar bestuur draait op infrastructuur en modellen van niet-Europese aanbieders, in het bijzonder van Amerikaanse Big Tech. Dit vormt een risico voor de digitale autonomie en maakt gemeenteraden en andere volksvertegenwoordigers kwetsbaar.

Een derde manier waarop AI het ambt van volksvertegenwoordiger kan schaden, is het gebrek aan transparantie. Vooral nieuwere AI-modellen – bestaande uit complexe algoritmes en functionerend als een black box – kampen hiermee. Wanneer AI-uitkomsten niet goed herleidbaar zijn of systematische vooringenomenheden (bias) bevatten, kan dit negatieve gevolgen hebben voor minderheden of groepen die onvoldoende vertegenwoordigd zijn bij de ontwikkeling van modellen. Gebrek aan transparantie is extra problematisch bij kerntaken zoals het beoordelen van wetgeving en beleid.

Ten vierde kan AI in potentie de kern van het vak van volksvertegenwoordiger aantasten, wanneer het mensenwerk met alle morele afwegingen wordt vervangen door de rationaliteit van een machine. Wat zal er gebeuren als AI op termijn het leeuwendeel van de taken van een volksvertegenwoordiger overneemt omdat AI nu eenmaal grote hoeveelheden informatie beter kan verwerken? Is er dan nog wel sprake van menselijke vertegenwoordiging of van volwaardige representativiteit?

Het voorbeeld van de Albanese AI-minister laat zien dat een minister in de vorm van een AI-systeem grote vragen oproept over politieke verantwoording en representativiteit. De Albanese oppositie reageerde met felle kritiek omdat zij zich niet serieus genomen voelde. Het strookte bovendien niet met staatsrechtelijke procedures. Want wie kan zo nog namens burgers optreden, hun zorgen begrijpen en hun belangen verdedigen?

Onder invloed van het toenemende gebruik van AI in de samenleving verandert de wereld om ons heen. Dat kan grote gevolgen hebben voor het werk van volksvertegenwoordigers. AI wordt langzamerhand een permanente medebewoner van onze huizen van democratie. Dat roept een belangrijke vraag op: wat verwachten we van kunstmatige intelligentie?

Met dit essay willen wij laten zien dat er grote vragen liggen voor de volksvertegenwoordiging. Het is van belang dat zij hiermee actief aan de slag gaat door te experimenteren en te reflecteren op wenselijkheid en onwenselijkheid van bepaalde ontwikkelingen. Uiteindelijk gaat het niet om wat AI kán, maar wat we ermee wíllen om de rol van raadsleden en andere volksvertegenwoordigers te versterken.

Deze (online verkorte) bijdrage is een ingekorte versie van een hoofdstuk in het later dit jaar verschijnende boek ‘Toerusting Provinciale Staten’, uitgebracht door de Zuidelijke Rekenkamer. Lees het essay in Binnenlands Bestuur # 3 (inlog).

Jasper Kars onderzoekt als promovendus aan de Universiteit Utrecht de wisselwerking tussen AI en democratie. Daarnaast is hij commissielid bij Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden.

Albert Meijer is hoogleraar publieke innovatie bij de Universiteit Utrecht. Hij is voorzitter van de Algoritme AdviesRaad van Rotterdam en bestuurslid bij de Zuidelijke Reken­kamer.