De Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) slaat alarm over de invloed van grote technologiebedrijven op het openbaar bestuur. In een nieuwe discussienota introduceert de raad het begrip 'digicratie': een machtsvorm waarbij digitale systemen de beslissingsmacht van democratische instituties beperken.
'Digicratie' bedreigt democratische beslissingsmacht van de overheid
Volgens de ROB ontbreekt het Nederland niet aan ambities, maar vooral aan voldoende bestuurlijke coördinatie, budget en doorzettingsmacht
Volgens de raad is de invloed van digitale technologie inmiddels zo groot geworden dat sprake is van een nieuwe machtsvorm. De ROB noemt die 'digicratie': "een machtsvorm die de beslissingsmacht van democratische instituties beperkt door digitale systemen." Daarbij wijst de raad erop dat deze systemen tegenwoordig grotendeels in handen zijn van private bedrijven.
Publieke waarden onder druk
De ROB stelt dat digitalisering lange tijd vooral werd beschouwd als een vraagstuk van bedrijfsvoering en efficiëntie. Inmiddels is duidelijk geworden dat de digitale transitie veel verder reikt en ingrijpende gevolgen heeft voor de samenleving en het functioneren van de overheid. Daarbij noemt de raad onder meer privacyschendingen, datalekken, afnemend vertrouwen in de overheid, discriminatie door algoritmen, minder zinvol contact met burgers en verstoringen van cruciale processen.
Volgens de raad is het openbaar bestuur er onvoldoende in geslaagd om publieke waarden als privacy, uitlegbaarheid, maatschappelijke waardecreatie, menselijke waardigheid en strategische autonomie te beschermen. Ambities om dat te veranderen bestaan al jaren, maar 'het lukt overheden niet om de benodigde bestuurlijke slagkracht te organiseren.'
Big Tech
De discussienota legt een direct verband tussen de dominante positie van grote technologiebedrijven en de afnemende handelingsruimte van overheden. Door schaalvoordelen, netwerkeffecten en uitbesteding is volgens de ROB een klein aantal internationale technologiebedrijven bepalend geworden voor de inrichting van het digitale domein. Tegelijkertijd opereren deze bedrijven deels buiten de invloedssfeer van Nederlandse en Europese wetgevers en is hun publieke verantwoording beperkt.
Daardoor hebben commerciële belangen volgens de raad steeds vaker de overhand gekregen boven democratisch-rechtsstatelijke publieke waarden. De ROB noemt als voorbeelden onder meer afhankelijkheid van leveranciers, lock-in-effecten, oplopende softwarekosten en een groeiende concentratie van macht bij technologiebedrijven.
Digitale autonomie
Volgens de raad is Nederland de zeggenschap over essentiële digitale processen en de data van burgers grotendeels kwijtgeraakt. Digitale autonomie is volgens de ROB noodzakelijk om weer democratische controle te krijgen over digitale processen, maar vormt slechts één van de publieke waarden die aandacht vragen. Ook rechtsgelijkheid, uitlegbaarheid, toegankelijkheid, privacy en zinvol menselijk contact moeten beter worden geborgd.
De ROB wijst erop dat veel oplossingen al jarenlang bekend zijn, zoals open standaarden, opensource-oplossingen, interoperabiliteit en betere regulering van technologiebedrijven. Toch blijven daadwerkelijke veranderingen volgens de raad vaak uit, ondanks breed gedragen steun voor dergelijke maatregelen.
Voorbeelden uit Europa
In de discussienota verwijst de ROB naar verschillende Europese landen die volgens de raad verder zijn met digitale autonomie en bescherming van publieke waarden. Zo noemt de raad de overstap van de Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein naar opensource-software, Franse investeringen in digitale autonomie, de Estse voorzieningen waarmee burgers kunnen zien wie hun persoonsgegevens heeft geraadpleegd en het Spaanse Observatorium voor Digitale Rechten.
Volgens de ROB ontbreekt het Nederland niet aan plannen of ambities, maar vooral aan voldoende bestuurlijke coördinatie, budget en doorzettingsmacht om deze daadwerkelijk uit te voeren. Ook de Nationale Digitaliseringsstrategie en eerdere programma's bevatten volgens de raad goede voornemens, maar hebben nog niet geleid tot de noodzakelijke veranderingen.
Discussienota
De publicatie is nadrukkelijk een discussienota en bevat nog geen aanbevelingen. De ROB wil de komende maanden met deskundigen in gesprek over mogelijke oplossingsrichtingen. Op basis daarvan verschijnt later dit jaar een definitief adviesrapport. Daarin wil de raad zich nadrukkelijk richten op de bestuurlijke kant van digitalisering, omdat juist die volgens de ROB tot nu toe onderbelicht is gebleven.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.