Hoe kunnen gemeenten bijdragen aan nazorg voor slachtoffers van online criminaliteit? Allereerst door professionals te leren hoe je goed reageert en doorverwijst. Daarnaast door preventiecampagnes anders in te richten.
Bied betere nazorg aan slachtoffers van online criminaliteit
‘Waarom heb je niet even gecheckt of het echt je kind was?’ is geen behulpzame reactie als iemand vertelt dat hij is opgelicht via WhatsApp.
‘Dat is wel een flink bedrag hè?’
Hoe reageer je als je vader vertelt dat hij 500 euro heeft overgemaakt naar iemand op WhatsApp die zich voordeed als je broer? ‘Dat is wel een flink bedrag hè?’ is misschien niet zo aardig. ‘Waarom heb je niet even gecheckt of het echt je kind was?’ is ook niet bepaald behulpzaam. Toch is dit het soort reactie dat veel slachtoffers van online criminaliteit krijgen als ze vertellen wat hen is overkomen. Ook van professionals.
Masterstudent Sofia Robben deed in opdracht van Bureau Regionale Veiligheidsstrategie Midden-Nederland (Bureau RVS) onderzoek naar de ervaringen en behoeften van slachtoffers van online criminaliteit en de rol die gemeenten bij de nazorg kunnen vervullen. Ze schreef er een scriptie over voor de master Global Criminologie van de Universiteit Utrecht (UU). In het kader van de Summerschool Digitale Veiligheid die bureau RVS deze zomer organiseert, vertelt ze in een webinar hoe gemeenten kunnen bijdragen aan nazorg.
Mismatch tussen beeld slachtoffer en realiteit
2,5 miljoen Nederlanders kreeg in 2025 te maken met online criminaliteit, blijkt uit cijfers van het CBS. De verwachting is dat dit aantal de komende jaren zal stijgen. Online criminaliteit kent verschillende vormen, zoals fraude en oplichting, cybercrime en online geweld (daaronder vallen onder meer online bedreigingen, online stalking en het online verspreiden van gevoelige informatie over iemand). Volwassenen hebben het meest te maken met online fraude en oplichting, terwijl jongeren relatief vaak te maken hebben met online bedreiging en intimidatie.
Hoewel preventie veelal gericht is op ouderen, kwamen 65-plussers het minst in aanraking met online criminaliteit.
Hoewel preventie veelal gericht is op ouderen, kwamen 65-plussers het minst in aanraking met online criminaliteit. Sowieso strookt het beeld dat we graag hebben van een slachtoffer niet met de realiteit: het ‘ideale slachtoffer’ is kwetsbaar, gedraagt zich goed en valt niets te verwijten. Het slachtoffer van online criminaliteit gedraagt zich niet als een 'ideaal slachtoffer': hij of zij klikt op een link, maakt zelf geld over of stuurt naaktfoto’s naar iemand die ze niet verdient.
‘Heb je geen back-up van je bestanden?’
‘Heb je geen back-up van je bestanden?’ – nog zo’n voorbeeld van een niet-helpende reactie. Ook preventiecampagnes dragen bij aan het idee dat je zelf verantwoordelijk bent voor je online veiligheid. Tuin je er toch in, dan reken je dat jezelf aan. Schuld en schaamte voeren de boventoon, vertelden de slachtoffers aan Robben, en hun omgeving bevestigt die gevoelens soms onbedoeld. Het resultaat is dat ze het niet meer durven te vertellen.
Tuin je er toch in, dan reken je dat jezelf aan.
Ook vanuit professionele kanalen is de respons vaak niet erg adequaat. Banken laten slachtoffers van fraude wekenlang wachten of verwijzen ze telkens door. De politie beëindigt een zaak soms abrupt, of laat niets meer van zich oren. En dat terwijl online criminaliteit flinke financiële én emotionele consequenties heeft. Zo gaan mensen die zijn opgelicht door middel van online dating vaak door een complex rouwproces.
Slachtoffers hebben behoefte aan erkenning van de criminaliteit. Niet zij zijn schuldig, maar de dader. Ze willen duidelijkheid over de procedures en krijgen graag een realistisch beeld van de pakkans en het herstellen van de schade. Praktisch hebben ze behoefte aan het formuleren van hulpbehoeften en doorverwijzing naar de juiste plekken. En financieel kan een compensatie, zelfs een kleine vergoeding, van betekenis zijn voor de erkenning van hun slachtofferschap.
Wat kan een gemeente doen?
Gemeenten hebben vaak niet direct contact met slachtoffers, maar hun ketenpartners wel. Denk aan sociale wijkteams of jongerenwerkers. Zorg dat zij een correcte eerste reactie en doorverwijzing geven, raadt Robben aan. Leg uit aan professionals wat online criminaliteit met mensen doet en zorg dat ze signalen leren herkennen.
Leg uit aan professionals wat online criminaliteit met mensen doet en zorg dat ze signalen leren herkennen.
Er zijn ontzettend veel organisaties actief op het gebied van nazorg. De professionals hoeven echt niet hele nazorglandschap uit hun hoofd te kennen, zolang ze maar correct doorverwijzen naar Slachtofferhulp Nederland, Off Limits en de Fraudehelpdesk. Die kunnen indien nodig het slachtoffer verder doorverwijzen.
Strafbare feiten
Een tweede aanbeveling is om preventiecampagnes anders in te richten. Leg de nadruk op het feit dat er strafbare feiten worden gepleegd bij online criminaliteit. Ook iemand die zelf geld overmaakt of op een link klikt, is een slachtoffer. Stimuleer – met een campagne of via de ketenpartners – dat slachtoffers aangifte doen.
Organisaties die zich met online criminaliteit bezighouden zijn er genoeg, dus weersta de behoefte om nieuwe loketten te creëren. Slachtoffers zien vooral een regierol voor de gemeente. Gemeenten heeft zelf geen logische rol als afzender van nazorg, benadrukt Robben, maar ze kunnen wel stimuleren dat ketenpartners niet-oordelend reageren op het relaas van een slachtoffer.
Oordeel uit, aandacht aan
Hoe reageer jij als een bekende is opgelicht via WhatsApp? Of als die online date van je vriend niet blijkt te bestaan? Check je empathisch vermogen met een test van Slachtofferhulp Nederland en volg zo nodig de gratis online cursus Beter helpen.
Dit artikel verscheen ook op iBestuur.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.