Besturen van criminaliteitsbeheersing en veiligheid… in de ruimte?

De vraag van astronaut André Kuipers raakt aan een klassiek en tegelijkertijd toekomstig, en steeds urgenter, bestuurskundig vraagstuk. Ruimteverkenning ontwikkelt zich in hoog tempo van een domein van staten naar een omgeving waarin commerciële partijen, internationale organisaties en overheden naast elkaar opereren. Sterker nog, de private ruimte-industrie lijkt de sector te domineren. Het heeft Elon Musk in ieder geval de rijkste mens op deze planeet gemaakt. En dus werpt zich een vrij simpele, praktische, maar vooral ook moeilijke vraag op, want wie bestuurt de ruimte, ziet toe op regelnaleving en mag eigenlijk handhaven?

Die vraag is minder theoretisch en speculatief dan je zou denken. In de ruimtesector is er een sterke concentratie van enkele grote private spelers, met aan kop Elon Musk’s SpaceX en Starlink. Zij bepalen en beheren de ruimte-infrastructuur waar staten vrijwel volledig afhankelijk van zijn geworden. Denk aan de rol van commerciële satellietnetwerken in communicatie, defensie en civiele toepassingen. Zulke systemen functioneren inmiddels als kritieke infrastructuur, maar vallen grotendeels buiten de geijkte governance-structuren.

De zorg die Kuipers hier uitspreekt is dus niet hypothetisch. Bedrijven houden zich doorgaans aan de regels maar in de ruimte vindt dat plaats buiten elke vorm van toezicht. Bovendien, zij lijken de regels mee te bepalen. De geschiedenis leert dat dat niet lang goed gaat.

“For all humankind”? Space law in the books en space law in action

Op papier is het internationale kader duidelijk. Het Outer Space Treaty stelt namelijk dat de ruimte niet kan worden geclaimd door staten of private partijen en dat ruimteactiviteiten moeten plaatsvinden ten behoeve van de gehele mensheid. Echter, de praktijk schetst een veel complexer, problematischer beeld. De juridische interpretatie en handhaving van deze principes lopen ver achter op technologische en economische ontwikkelingen. Waar het Verdrag nog uitgaat van gedeeld gebruik en publieke verantwoordelijkheid, zoeken advocatenkantoren op basis van recente commerciële wetgeving, onder meer in de Verenigde Staten, Verenigde Arabische Emiraten, Japan en Luxemburg, naar uitzonderingen om alsnog het juridisch mogelijk te maken dat er eigendom geclaimd kan worden op, bijvoorbeeld, Maandlandschap. Dan gaat het erom: wie het eerst komt wie het eerst maalt. Het is één van de grote bestuursrisico’s maar zeker niet de enige.

Nieuwe risico’s in een gedeeld maar gefragmenteerd domein

Want nieuwe maatschappelijke domeinen, ook buitenaardse, brengen altijd nieuwe risico’s met zich mee. In de ruimte gaat het dan ook over sabotage van satellieten, ruimtepuin, en geopolitieke (of astropolitieke) afhankelijkheden van commerciële infrastructuur. Eveneens spelen sociaal-culturele en organisatorische vraagstukken een belangrijke rol. In langdurige en afgesloten ruimteomgevingen, zoals in het International Space Station en straks ook op de Maan, blijven mensen afhankelijk van elkaar functioneren, met alle spanningen, misverstanden en normoverschrijdingen die daarbij horen.

Dus hoewel ruimtecriminaliteit en interpersoonlijk conflict realistisch te anticiperen zijn, wordt in verschillende kringen, zoals de ruimtesector zelf maar ook in het bestuur, die alsnog gezien als een toekomstvraagstuk of zelfs als nonsens. Dat is ergens wel begrijpelijk, maar kan dat leiden tot een vertraagde institutionele en bestuurlijke reactie. Vrijwel elk domein met diens technologische transities heeft namelijk laten zien dat regelgeving en toezicht vaak pas worden ingericht nadat incidenten zich al hebben voorgedaan. Dat gold voor de ontwikkeling van schepen en zeevaart, vliegtuigen en luchtvaart, en digitalisering.

Ten aanzien van de ruimtevaart, bestaat er nu juist een mogelijkheid om wél – of in ieder geval beter – voorbereid criminaliteit en onveiligheid “out there” bestuurlijk het hoofd te bieden.

De menselijke factor verdwijnt niet buiten de dampkring

Het zit namelijk zo, en zoals onderzoek naar Antarcticamissies laat zien, dat sociale dynamiek niet verdwijnt in extreme omstandigheden. Ook niet in de ruimte. Integendeel zelfs, de afhankelijkheid van kleine groepen, beperkte privacy en hoge druk kunnen bestaande spanningen versterken, uitmondend in interpersoonlijk conflict en zelfs geweld. Dat houdt ook in dat er nieuwe juridische en bestuurlijke vragen ontstaan. Want hoe kunnen en moeten incidenten in een ruimtestation rechtmatig gehandhaafd worden? Wie heeft écht jurisdictie bij commerciële activiteiten op de Maan als er geen politie is? En hoe organiseer je überhaupt toezicht in een domein zonder territoriale grenzen? Voor veel van deze vragen bestaan nog geen uitgewerkte antwoorden. Ook niet bestuurlijke.

Een ruimtecriminologische onderzoeks- en onderwijsagenda

Binnen de Alliantie VU–UT werken de Vrije Universiteit Amsterdam en de Universiteit Twente structureel samen aan onderwijs en onderzoek rond maatschappelijke vraagstukken waar technologie, governance en samenleving samenkomen.

Vanuit deze samenwerking werken wij, Iris van Sintemaartensdijk (Universiteit Twente) en Yarin Eski (Vrije Universiteit Amsterdam), aan onderzoek naar criminaliteit, veiligheid en governance in de ruimte. Wij zoeken naar antwoorden op de eerder gestelde vragen. Ons werk begon bescheiden maar groeide snel uit tot een interdisciplinair programma met extended reality (zoals VR) experimenten, analyses van analoge astronautenmissies, wetenschappelijke publicaties en een kennisplatform over ruimtecriminologie.

Ons uitgangspunt is dat menselijk en dus ook crimineel gedrag niet stopt bij de voorbij onze atmosfeer. Conflicten, machtsverschillen en normoverschrijdend gedrag reizen mee. Dat roept niet alleen vragen op ten aanzien van het waarom, hoe, door wie, of wanneer maar ook over welke instituties en (inter)nationale instanties nodig zijn om criminaliteitsbeheersing, veiligheid en rechtvaardigheid ook buiten de aarde te organiseren.

Bestuurlijke voorbereiding op een nieuw domein

Kortom, ruimtecriminaliteit is geen losstaand of futuristisch thema, maar onderdeel van een bredere ontwikkeling waarin de verschuiving van technologische innovatie naar nieuwe publiek-private domeinen gaat en om governance vraagt. De ruimte maakt die ontwikkeling zichtbaar en urgent. Niet omdat problemen zich morgen al voordoen, maar omdat de institutionele voorbereiding vaak trager is dan technologische realiteit. De vraag is daarom niet alleen wat we technisch mogelijk kunnen maken, maar vooral hoe we dat bestuurlijk organiseren. Of, eenvoudiger gesteld, hoe gaan we ervoor zorgen dat de ruimte voor menselijke activiteit ook publieke ruimte blijft en te besturen blijft?