AI en de publieke sector: verbluffende show of teleurstellende illusie?

Artificial intelligence is met veel belangstelling het toneel opgekomen. De nieuwste generaties van AI, bekend geworden via ChatGPT, Gemini, Claude en CoPilot, doen ons versteld staan van hun indrukwekkende mogelijkheden. Ook in de overheid, de zorg, het onderwijs en de nonprofit zien we dat burgers inmiddels gebruik maken van AI voor het opstellen van brieven, het doen van onderzoek en het vragen van advies rondom zaken met de overheid. Het vertrouwen in antwoorden van AI voor alledaagse zaken is enorm gegroeid en sommigen varen er al bijna blind op. Ook veel medewerkers in de publieke sector willen zo snel mogelijk gebruikmaken van deze generatieve AI om slimmer te gaan werken. En waarom ook niet? Gespreksverslagen verschijnen in een oogwenk en vakkundig advies kan onmiddellijk gepresenteerd worden, inclusief stevige onderbouwing. Saaie PowerPointpresentaties behoren tot het verleden en ook de creatieve mogelijkheden van AI lijken onbeperkt.

Veel publieke organisaties zijn op zoek naar een slimme inzet van AI, maar de grote succesverhalen blijven vooralsnog uit. De werking is steevast ondoorzichtig en onvoorspelbaar. Ook komen de zorgen inmiddels ten tonele. Wat kost het eigenlijk als we steeds meer AI gebruiken? Wat doet het met ons energieverbruik? Waarom kunnen we de antwoorden die we krijgen eigenlijk niet goed controleren? Wat als vertrouwelijke gegevens nietsvermoedend worden gelekt? Wat als uitgelekte trainingsdata door deze bigtechbedrijven voor andere doeleinden worden gebruikt? Hoe voorkomen we dat medewerkers blind vertrouwen op AI? Welke banen gaan verdwijnen als gevolg van AI? Met deze zorgen kan het onderliggende script van AI zo maar uitdraaien op een bloedstollende tragedie.

Het afstellen van het toneellicht op AI

Hoewel AI verbazingwekkend snel en veelzijdig antwoord kan geven op alle vragen, nooit lui of opstandig is en een schier onbeperkt geheugen heeft, is de verantwoorde toepassing ervan in de professionele context niet zo eenvoudig. Sommige organisaties grijpen de ontwikkeling al aan voor reorganisaties en verkondigen dat ze er efficiënter mee kunnen werken. Maar dan is nog niet eens bekend hoe AI de taken van medewerkers exact gaat overnemen. De professionele inzet van AI is vooralsnog in de eerste plaats een improvisatietheater. Organisaties geloven maar al te graag in de ongeremde kracht van AI. Managers en leidinggevenden worden geconfronteerd met moeilijke keuzes op dit gebied. Zijn de verwachtingen van AI niet te groot? Overschatting van de mogelijkheden ligt op de loer.

Het decor van AI zit nog vol met tekortkomingen. 95% van de generatieve AI-pilots in de publieke sector is mislukt, aldus recent onderzoek van MIT (2025). De antwoorden van AI lijken op het eerste gezicht zeer professioneel, maar blijken bij nadere inspectie regelmatig niet te kloppen. Veel gegenereerde antwoorden bevatten zogenaamde hallucinaties (bijvoorbeeld vergunningen die niet bestaan of incorrecte bronnen). AI ‘gokt’ op een antwoord dat wel redelijk in de oren klinkt op basis van taalstatistieken. De makers van AI doen ons graag vertrouwen op de illusie, maar in veel gevallen is het gegenereerde antwoord helemaal niet zo betrouwbaar. Er zijn foutmarges die grote gevolgen kunnen hebben bij inzet in de publieke sector, waarbij de afbreukrisico’s niet onderschat mogen worden (denk aan verlies van vertrouwen in de publieke instanties).

AI vraagt om een regisseur

Voor het besturen van AI is een regisseur nodig. Afhankelijk van de toepassing kan AI zeker van toegevoegde waarde zijn voor het uitvoeren van een gerichte taak. Maar zeker niet voor alle taken! De inzet van AI moet doelgerichter worden en dat kan niet zonder een doordacht beleidskader en aandacht voor geldende wet- en regelgeving. Zonder regisseur loopt het improvisatietheater te veel uit op een ondoordachte en ongeremde inzet met alle problemen van dien. Het resultaat: een organisatorisch drama. Beter is het bedenken van een doelgerichte AI-strategie met aandacht voor governance van de risico’s op het gebied van autonomie, verantwoordelijkheid, betrouwbaarheid, veiligheid en privacy. In de organisatie moet er oog zijn voor de hoofdrolspelers die kunnen helpen bij het controleren van de betrouwbaarheid van AI. De mens werkt samen met machine. Daarnaast kunnen er duidelijke kaders en ‘vangrails’ worden ingericht om ervoor te zorgen dat AI zich aan het vooraf bepaalde script houdt. Met een vooraf getrainde, veilige inrichting van AI laat deze zich als een volleerd acteur regisseren. Daarnaast zal het ook nodig zijn om de manier van werken aan te passen. De digitale transformatie van de organisatie is essentieel. Alleen dan wordt de inzet van AI een verbluffende show met een goed georkestreerd einde.