Privacy als excuus voor gebrekkige handhaving

Privacyregels hinderen toezichthouders en opsporingsdiensten bij het delen van gegevens. Het is een uitspraak die je vaak hoort, maar volgens hoogleraar Bart Custers berust dat beeld voor een belangrijk deel op een misverstand. De AVG verbiedt veel minder dan organisaties soms denken. Maar gegevens delen mag niet onbeperkt: proportionaliteit is het sleutelwoord.

Het is een regelmatig terugkerend probleem: zorgfraude. Ofwel het opzettelijk misbruik maken van geld dat voor zorg bedoeld is. Denk aan iemand die zorg declareert die nooit is geleverd. Of een persoonsgebonden budget dat wordt gebruikt voor andere doeleinden.

Het is aan instanties als de Nederlandse Zorgautoriteit, de Inspectie Gezondheidszorg, gemeenten en de Belastingdienst om fraudeurs goed in beeld te krijgen. Maar dat valt soms niet mee, want daarvoor moeten die partijen signalen en gegevens met elkaar kunnen uitwisselen. En volgens onderzoek van de Algemene Rekenkamer gaat het daarbij weleens mis. De reden? De bovengenoemde toezichthouders werden naar eigen zeggen ernstig belemmerd door de AVG.

Misverstand

Het is een verhaal dat Bart Custers, hoogleraar Law en Datascience aan de Universiteit Leiden, met enige regelmaat hoort. Toezicht en handhaving zouden worden gehinderd door privacyregels. En volgens hem is dat niet waar. ‘De huidige spelregels bieden voldoende mogelijkheden. Ook als degene over wie het gaat geen toestemming heeft gegeven, kun je zijn of haar gegevens wel degelijk verwerken en delen.’

Waar komt het idee dan vandaan dat dit niet mag? Volgens Custers heeft dat voor een deel te maken met angst. ‘Je zag dat toen de AVG werd ingevoerd. Toen ging de aandacht vooral uit naar de torenhoge maximale boetes. Dus besloten organisaties om op safe te spelen: hoe minder gegevens we delen, hoe minder risico we lopen. Daardoor ontstond al snel het beeld dat er van de AVG helemaal niets mocht.’

Angst

Dat zie je volgens Custers ook terug in het onderzoek van de Algemene Rekenkamer. Die schreef in 2023 dat organisaties zich uit angst voor de AVG soms terughoudender opstellen dan noodzakelijk. Ook de Rekenkamer sluit niet uit dat privacy en de AVG die daarop toeziet, soms worden gebruikt als gelegenheidsargument om informatie niet met andere overheidspartijen te delen. ‘Maar dat is niet terecht. Het recht op privacy is niet absoluut; het wordt afgewogen tegen andere belangen, zoals de veiligheid.’

Maar hij geeft toe: die afweging is niet altijd eenvoudig. ‘De gegevens die je uitwisselt, moeten relevant zijn voor de opsporing. Je mag dus niet zomaar integrale persoonsdossiers overhevelen. Bovendien gelden bij diepgaande gegevens of grote hoeveelheden gegevens aanvullende eisen. Dan gaat het echt om de kleine lettertjes en dat is werk voor juristen. Het is dus niet altijd rechttoe rechtaan, maar het kan wel. Zeker als de politie al een verdenking heeft en het gaat om het oplossen van een misdrijf.’

Internetverkeer aftappen

Het sleutelwoord is vaak proportionaliteit. ‘Niet iedere verdenking is voldoende voor iedere opsporingsmethode’, vertelt Custers. ‘Hoe ernstiger de feiten waarvan je wordt verdacht, hoe meer instanties kunnen ingrijpen. Een politieman mag op straat rondkijken en observeren, en ook iemand volgen. Maar in veel gevallen kan hij niet zomaar het complete internetverkeer aftappen, omdat hij daarmee ook allerlei andere aspecten van iemands leven blootlegt. Dat kan alleen bij ernstige zaken, bijvoorbeeld zware georganiseerde criminaliteit en ernstige gewelds- en zedendelicten. Maar niet voor een simpele fietsendiefstal.’

Uitwisselen van informatie

Datzelfde geldt als toezichthouders onderling informatie willen uitwisselen. Ook dan is volgens Custers proportionaliteit de leidraad. ‘Stel, de IND denkt: er is iets met deze meneer of mevrouw aan de hand. Als dat echt duidelijk is, kunnen ze aangifte doen. Maar dat betekent niet dat ze alle gegevens die ze hebben verzameld ook met de politie kunnen delen. Die informatie moet ten eerste relevant zijn voor de casus, en je moet ook voortdurend kijken naar de ernst van de zaak. Hoe ernstiger de zaak, hoe meer er mogelijk is. Lastig inderdaad. Je moet in zo’n beslisboom steeds de goede afslag nemen. Zo is de wet ook bedoeld.’

Auteur kennisbijdrage: Peter Passenier. (Verkorte versie van een artikel dat eerder is gepubliceerd in het Vaktijdschrift Security Management.)