Hier dicht de wijkwethouder wél de kloof tussen inwoners en gemeente

Een wethouder als aanspreekpunt voor specifieke wijken: veel gemeenten proberen het, maar vaak stoppen ze er weer mee. Waarom lukt het in Veere, Helmond en Eemsdelta wel?

Een groep inwoners van de gemeente Veere mist een bankje bij de supermarkt. Het verzoek om er eentje te plaatsen belandt bij wethouder Willeke Lageweg (CDA). Niet omdat dit haar portefeuille is, maar omdat de supermarkt zich in een van ‘haar’ wijken bevindt. Naast haar reguliere werk is Lageweg namelijk kernwethouder, zoals ze dat in Veere noemen. ‘Je denkt misschien: tja, een bankje’, vertelt Lageweg. ‘Hoe belangrijk kan dat zijn? Nou, ik merkte dat dat heel belangrijk was.’

Vrolijk

Dus besloot Lageweg de kernambtenaar in te schakelen, haar rechterhand in deze rol. Deze collega houdt zich voornamelijk bezig met verzoeken uit de toegewezen kernen. De kernambtenaar bracht de opdracht naar de juiste mensen binnen de gemeentelijke organisatie. Het bankje staat er inmiddels, verplaatst vanaf een andere plek, waar toevallig een bank te veel stond. Toen Lageweg later de aanvragers weer zag, riep een van hen vrolijk: ‘Ik heb er al een paar keer op gezeten!’

Goed contact

Het is om twee redenen een treffend voorbeeld van deze wethoudersfunctie. Enerzijds de eenvoud; veel verzoeken zijn helemaal niet zo complex, inwoners weten alleen niet waar ze naartoe moeten met hun vraag. En daarnaast het resultaat: goed contact tussen gemeente en inwoner, met als het even kan tevreden mensen.

Eigen titel

Veere maakt nu tien jaar gebruik van deze rol. In Helmond is de wijkwethouder er al sinds 2002. Eemsdelta heeft sinds de start in 2021, toen de fusiegemeente ontstond, gebiedswethouders. Zo verzint elke gemeente haar eigen titel, maar het idee is hetzelfde: de wethouder geeft de gemeente een gezicht in de wijk.

Sympathiek

Toch lijken dit positieve uitzonderingen. Want volgens Marcel Boogers, bijzonder hoogleraar democratie en transitie aan de Universiteit Utrecht, stoppen veel gemeenten er na een tijd weer mee. Hij is daarom voorzichtig in zijn enthousiasme. ‘Het klinkt sympathiek, een wijkwethouder. Maar in de praktijk blijkt het best lastig.’ Boogers waardeert het initiatief. Hij begrijpt maar al te goed waarom gemeenten het proberen. Schaalvergroting, almaar complexere taken en toenemende regionale samenwerking dreigen de afstand tussen inwoner en wethouder te vergroten, ziet hij. ‘De wethouder wordt steeds verder de ambtelijke organisatie in gezogen en loopt het gevaar een soort superambtenaar te worden. De wijkwethouder dient hierbij als tegengif.’

Tijdelijk

Dat Eemsdelta met gebiedswethouders werkt, past in het beeld dat Boogers schetst. Hij ziet het vaker bij fusiegemeenten. ‘Je drukt daarmee uit: we investeren in de relatie met het dorp. Tijdelijk kan dat best goed werken.’ In Eemsdelta duurt het inmiddels vijf jaar, en er zijn geen aanwijzingen dat er een einde aan komt. De gemeente is tevreden, laat Martijn Meijer (Lokaal Belang Eemsdelta) weten. Hij is zelf gebiedswethouder en tevens portefeuillehouder gebiedsregie.

Trainingsbroek

Dat een wijkwethouder de afstand tussen gemeente en inwoner verkleint, blijkt wel uit de verhalen. In Veere schuift de kernwethouder aan bij dorps- en stadsraadvergaderingen. ‘Ook in de pauze en na afloop komen de mensen graag nog een praatje maken,’ zegt Lageweg. ‘Nog even vertellen waar ze mee zitten. En Veere is niet zo groot, dus je komt elkaar daarnaast tegen bij de supermarkt of sportvereniging.’ Toch is ze in zulke situaties enigszins afhoudend. ‘In een trainingsbroek voer je toch een ander gesprek dan tijdens een openbare vergadering.’

Hondenpoep

De onderwerpen lopen uiteen van hondenpoep in een grasveld tot gevaarlijke verkeerssituaties. In het laatste geval zijn er bijvoorbeeld inwoners die waarschuwen, vertelt Lageweg. ‘Laten we alsjeblieft niet wachten tot het fout gaat, zeggen ze dan.’ Lageweg neemt deze signalen serieus. ‘De inwoners zijn onze antennes.’

Wijkspreekuur

Gaby van den Waardenburg (D66) is wijkwethouder in Helmond. Elke twee à drie maanden houdt ze een wijkspreekuur. Meestal ’s avonds, omdat ze ook mensen wil bereiken die overdag werken. ‘De wijkwethouder is een direct aanspreekpunt vanuit het college,’ zegt ze. En andersom: ‘Het is degene in het college die weet wat er leeft in die wijk.’

Rolvervaging

Ook Van den Waardenburg krijgt meestal relatief onschuldige vragen. ‘De kleinere thema’s die niet meteen het college bereiken.’ Er moet gesnoeid worden, er liggen stoeptegels los, ergens is afval gedumpt. Zijn het grotere vragen, dan is er volgens Boogers een risico. Een wijkwethouder kan de indruk wekken een probleem te zullen oplossen waar in werkelijkheid het college als geheel over gaat. ‘Ik zeg altijd: één wethouder is geen wethouder.’ Daarnaast waarschuwt hij voor rolvervaging. ‘Dat je op de stoel van een collega-wethouder gaat zitten, dat mag. Het is collegiaal bestuur. Maar je belandt soms ook op de stoel van een raadslid, of op die van de gebiedsfunctionaris in de ambtelijke organisatie.’

Ritselen

In de genoemde gemeenten lijken ze zich van dit risico bewust te zijn. De wethouders zijn erg bescheiden over hun rol. Van den Waardenburg luistert naar de inwoner, maar ze benadrukt dat het de wijkregisseur is – weer zo’n samenwerking tussen wethouder en ambtenaar – die meeschrijft en het verder intern uitzoekt. ‘De wijkwethouder is bij ons dus niet iemand die alles even ritselt.’

Klachten

Meijer gebruikt haast letterlijk Boogers’ woorden wanneer dit risico ter sprake komt. ‘Wij gaan niet op de stoel van de vakwethouders zitten’, zegt hij. En ook hij prijst zijn gebiedsregisseur. Toen Meijer hoorde over overlast rond een woning die werd verhuurd aan buitenlandse werknemers, stuurde hij zijn collega op pad. De gebiedsregisseur ging langs, luisterde naar de klachten en bracht het naar de juiste wethouder.

Petitie

Van den Waardenburg kreeg ooit een petitie aangeboden van inwoners tegen een wegversmalling in hun straat. Ze nam die hartelijk in ontvangst, maar ging er niet zelf inhoudelijk mee aan de slag. Ze droeg de petitie over aan de wethouder mobiliteit. En die ging weer met de bewoners in gesprek en paste uiteindelijk de plannen aan.

A tot z

Wanneer Lageweg een dorps- of stadsraadvergadering in de agenda heeft staan, laat ze zich eerst informeren. ‘Mijn collega van wonen geeft mij bijvoorbeeld informatie: in die kern speelt dit. Ik hoef niet per se het dossier van a tot z te kennen.’ Kan ze vragen niet zelf beantwoorden, dan geeft ze die door. Of ze neemt haar collega de volgende keer mee.

Niet bang zijn

De wethouders waken voor te hooggespannen verwachtingen. Lageweg kreeg het als tip mee van haar voorganger: nee is ook een antwoord. ‘Ik wil natuurlijk iedereen tevreden maken, maar dat gaat gewoon niet.’ En inwoners accepteren een nee vaak makkelijker dan je wellicht zou denken. ‘Als je maar duidelijk bent, en transparant, en uitlegt waarom iets niet kan.’ Meijer denkt er net zo over: ‘Daar moet je niet bang voor zijn, als bestuurder.’

Vaker snoeien

Wat in elk geval uit den boze is, is het uitblijven van een antwoord. ‘Als je een paar keer een wijkspreekuur hebt en mensen horen niks, en je doet er niks mee,’ zegt Van den Waardenburg, ‘dan is dat natuurlijk killing voor zo’n bijeenkomst.’ Dus zegt ze het eerlijk als iets niet kan, bijvoorbeeld bij een verzoek om vaker te snoeien. Helmond snoeit bewust maar twee keer per jaar. ‘We willen de bijtjes daar een beetje laten rondvliegen. Dus dan geef ik ook uitleg over het beleid.’ Bij Lageweg kwam het antwoord een keer uit de zaal. Tijdens een dorpsraadvergadering klaagden bewoners over hard rijden en zwerfvuil, waar de gemeente verder weinig aan kon doen. Toen zei een bezoeker: ‘Op het gedrag van mensen heb je geen invloed. Maar geef dan zelf wel het goede voorbeeld.’ Mensen knikten instemmend.

Concurrentie

Een andere zorg van Boogers heeft betrekking op de gemeenteraad. ‘Inwoners stemmen op vertegenwoordigers uit hun eigen dorp of wijk. Als je daar een wijk­wethouder naast zet, krijg je een raar soort concurrentie.’ Meijer ziet dat probleem niet zo, in Eemsdelta. Inwoners die bij een raadslid aankloppen, komen langs die weg vaak alsnog bij het college terecht. ‘We versterken elkaar eerder.’

Eigen wijk

De gemeenten die het volhouden, doen natuurlijk niet alles op dezelfde manier. Eén zo’n verschil is de toewijzing van de kernen: mag een wethouder aanspreekpunt zijn voor de wijk waarin hij zelf woont? Lange tijd gold in Helmond de stelregel: nee, mag niet. ‘Omdat je dan mogelijkerwijs in de supermarkt staat en wordt aangesproken op thema’s die in de wijk leven’, legt Van den Waardenburg uit, waarmee ze op rolverwarring hint. Het nieuwe college liet die regel los, en Van den Waardenburg, die nu ook wijkwethouder is van haar eigen wijk, ziet daar voordelen in. ‘Misschien is het juist wel handig.’ Of dit ongemak oplevert, zoals in de supermarkt, moet nog blijken. ‘Ik denk dat het wel meevalt. De wijk is groot genoeg om niet op iedere straathoek te worden herkend.’ Veere maakt een andere keuze. De kern waarin de kernwethouder zelf woont valt bij de verdeling ‘automatisch af’, vertelt Lageweg. Ze vindt dat prettig, ‘om rolverwarring te voorkomen’.

Een soort loket

Waar alle genoemde wethouders het over eens zijn: zonder ambtenaar aan hun zijde heeft dit geen zin. ‘Anders ben je alleen maar een soort loket’, zegt Lageweg. ‘En dan moet je maar hopen dat je op de terugweg van zo’n raad alle vragen nog weet. Dat werkt niet.’

Kruipolie

Meijer benadrukt de grote rol van de gebiedsregisseur. Zo’n regisseur zit volgens hem ‘als kruipolie’ tussen inwoner en het gemeentelijk apparaat. ‘Zij zijn elke dag in het gebied en praten elke dag met onze inwoners. Zij doen het harde werk.’ Zelf houdt hij als gebiedswethouder ‘het grote geheel in de gaten’. Loopt er iets vast, dan kan de gebiedsregisseur via hem een doorbraak forceren. Bij praktische vragen brengt Meijer inwoners rechtstreeks in contact met de gebiedsregisseur. Inwoners vinden dat prima, merkt hij. ‘Als ze maar geholpen worden.’ Ook Van den Waardenburg besteedt veel uit aan de ambtelijke organisatie. ‘Je bent best wel afhankelijk van het doorpakken van de wijkregisseur.’

DNA

Andere gemeenten die hiermee willen beginnen, zou Meijer aanraden om er een bredere werkwijze van te maken. Niet alleen een wethouder, of een enkele ambtenaar ernaast, maar een algehele inwonergerichte aanpak. ‘In Eemsdelta zit dat zo langzamerhand echt in het DNA van onze organisatie.’ Zonder die inbedding wordt het al gauw symbolisch, denkt hij.

Rare term

Helmond heeft nog een extra laag in deze aanpak: de stadsmarinier, die boven de wijkregisseurs staat. ‘Ik vind dat een beetje een rare term, want het klinkt alsof er iemand in zo’n pakje rondloopt,’ zegt Van den Waardenburg lachend. Maar ze is er blij mee, want de stadsmarinier kan binnen de organisatie weer net iets meer druk zetten. En Helmond wil nog verder uitbreiden, met een wijkagenda voor iedere wijk. Die moet duidelijk maken wat de gemeente, corporaties en sociale partners de komende jaren voor de desbetreffende wijk gaan betekenen. Ook Van den Waardenburg heeft een tip: ‘Begin er pas aan als je de opvolging goed hebt geregeld.’